10th Science -2 test (lesson 1-10)(English/Marathi)

1: Heredity and Evolution (Marks: 25)

Q. 1. Complete the statements by choosing correct options from bracket. (1 mark each) (Gene, Mutation, Translocation, Transcription, Gradual development, Appendix)

a. The causality behind the sudden changes was understood due to the __________ principle of Hugo de Vries.

b. Transfer of information from a molecule of DNA to mRNA is called the __________ process.

c. Evolution means __________.

d. The vestigial organ __________ present in the human body is proof of evolution.

e. During protein synthesis, the ribosome keeps on moving from one end of mRNA to other end by the distance of one __________ codon.

Q. 2. Define or Explain the following concepts. (2 marks each)

a. Define Heredity. b. Explain the concept of Central Dogma.

Q. 3. Write short notes on any two of the following. (3 marks each)

a. Lamarckism. b. Connecting Links. c. Vestigial Organs.

Q. 4. Explain the process of complex protein formation in detail. (5 marks) (Describe Transcription, Translation, and Translocation.)

Q. 5. Justify the following statement in your own words with the help of suitable examples. (5 marks)

Study of fossils is an important aspect of the study of evolution.

SOLUTION

Q. 1. Complete the statements by choosing correct options from bracket.

a. The causality behind the sudden changes was understood due to the Mutation principle of Hugo de Vries.

b. Transfer of information from a molecule of DNA to mRNA is called the Transcription process.

c. Evolution means Gradual development.

d. The vestigial organ Appendix present in the human body is proof of evolution. e. During protein synthesis, the ribosome keeps on moving from one end of mRNA to other end by the distance of one Triplet codon.

Q. 2. Define or Explain the following concepts.

a. Heredity: Heredity is defined as the process of transfer of biological characters from one generation to the next generation through genes. It refers to the transfer of physical and mental characters from parents to the progeny.

b. Central Dogma: Information about protein synthesis is stored in the DNA. Synthesis of appropriate proteins is necessary for the body. These proteins are synthesized by DNA through RNA. This concept is called as 'Central Dogma'.

Q. 3. Write short notes on any two of the following.

a. Lamarckism:

* This theory, proposed by the French naturalist Lamarck, suggests that the activities of organisms are responsible for their evolution. * He proposed that changes occurring in an animal or plant during its life span are transferred to the next generation, and such changes occur in subsequent generations too. * This is called the theory of inheritance of acquired characters. * Examples include the long neck of the giraffe due to browsing on tall plants, and the strong shoulders of the ironsmith due to frequent hammering movements. * Lamarck's theory was eventually rejected because it was verified many times that modifications brought in an organism are not transferred to the next generation.

b. Connecting Links:

* These are organisms that show some morphological characters belonging to two different groups, thus connecting them. * For example, Peripatus shows characteristics of annelid animals (segmented body, thin cuticle) and arthropod animals (tracheal respiration, open circulatory system). * Duckbill Platypus lays eggs like reptiles but shows mammary glands and hair like mammals. * Lungfish performs respiration with lungs, though it is a fish. * These examples indicate that mammals evolved from reptiles, and amphibians evolved from fish.

c. Vestigial Organs:

* These are degenerated or underdeveloped useless organs of organisms. * These structures begin to degenerate under situations where they become useless or harmful, as per the principle of natural selection. * It takes thousands of years for a structure to disappear. * Examples in the human body include the appendix, ear muscles, wisdom teeth, and coccyx (tail bone/macrophage). * The appendix, though non-functional in humans, is a functional and useful organ in ruminant animals (herbivores).

Q. 4. Explain the process of complex protein formation in detail.

The process of complex protein formation involves three main steps: Transcription, Translation, and Translocation (known as the Central Dogma):

1. Transcription: mRNA (messenger RNA) is produced as per the sequence of nucleotides on DNA. Only one of the two strands of DNA is used in this process. The sequence of nucleotides in the produced mRNA is always complementary to the DNA strand used for synthesis, where Uracil in RNA replaces Thymine of DNA. This process of RNA synthesis is called transcription.

2. Translation: The mRNA moves from the nucleus into the cytoplasm, carrying the coded message (triplet codons) from DNA. As per this message, tRNA (transfer RNA) supplies amino acids to the ribosome. tRNA has an 'anticodon' having a complementary sequence to the codon on mRNA. This supply mechanism is called translation.

3. Translocation: The amino acids brought in by tRNA are bonded together by peptide bonds with the help of rRNA (ribosomal RNA). During this process, the ribosome keeps on moving along the mRNA from one end to the other end by the distance of one triplet codon. This movement is called translocation.

Such many chains come together to form complex proteins.

Q. 5. Justify the following statement in your own words with the help of suitable examples.

Study of fossils is an important aspect of the study of evolution.

Justification:

1. Fossils are the remnants and impressions of organisms buried underground due to disasters like floods, earthquakes, or volcanoes, and they are preserved safely under the ground.

2. The study of these fossils (Paleontology) is a significant aspect of evolutionary study, as they reveal which organisms existed in past epochs.

3. By determining the age of fossils using carbon dating (based on the radioactive decay of naturally occurring Carbon-14), scientists can classify them chronologically and map the evolutionary path.

4. Fossil evidence shows that invertebrates appeared first, followed gradually by vertebrates like fish, then amphibians, reptiles, and finally birds (Aves) and mammals.

5. Therefore, arranging fossils based on their age provides a concrete sequence and proof of progressive development of organisms, confirming that evolution is an everlasting process of changes.

1: आनुवंशिकता व उत्क्रांती ( गुण: २५)

प्र. १. कंसात दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पुन्हा लिहा. (प्रत्येकी १ गुण) [५] (जनुक, उत्परिवर्तन, स्थानांतरण, प्रशतलेखन, क्रशरक विकास, आंत्रपुच्छ)

अ. अचानक घडणाऱ्या बदलामधील कार्य कारण भाव ह्ुगो द वऱ्हीस यांच्या ................ सिद्धांतामुळे लक्षात आला.

ब. DNA धाग्यावरील माहिती RNA धाग्यावर पाठवण्याची प्रक्रिया म्हणजे ............ म्हणतात.

क. उत्क्रांती म्हणजेच ................ होय.

ड. मानवी शरीरात आढळणारे ................ हे उत्क्रांतीचा अवशेषांगतरक पुरावा होय.

इ. भाषांतरण क्रियेत, t-RNA ने आणलेल्या अमिनो आम्लांची पेपटाईड बंधाने शृंखला तयार करण्याचे काम ................. करतो.

प्र. २. खालील संकल्पना स्पष्ट करा. (प्रत्येकी २ गुण) [४]

अ. आनुवंशिकता म्हणजे काय?

ब. भाषांतरण (Translation) स्पष्ट करा.

प्र. ३. खालीलपैकी कोणत्याही दोनवर थोडक्यात उत्तरे लिहा. (प्रत्येकी ३ गुण) [६]

अ. अवशेषांगे. ब. जोडणारे दुवे (Connecting links).

क. डार्विनचा नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांंत.

प्र. ४. आनुवंशिक बदल कसे घडतात हे स्पष्ट करा. (५ गुण) [५] (उत्परिवर्तन संकल्पनेच्या मदतीने स्पष्ट करा.)

प्र. ५. खालील विधान योग्य उदाहरणासह तुमच्या शब्दांत सिद्ध करा. (५ गुण) [५]

पृष्ठवंशीय प्राण्यांमध्ये भ्रूणविज्ञान विषयक पुरावे दिसून येतात.

उत्तर:

1: आनुवंशिकता व उत्क्रांती

प्र. १. कंसात दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पुन्हा लिहा. [५]

अ. अचानक घडणाऱ्या बदलामधील कार्य कारण भाव ह्ुगो द वऱ्हीस यांच्या उत्परिवर्तन सिद्धांतामुळे लक्षात आला.

ब. DNA धाग्यावरील माहिती RNA धाग्यावर पाठवण्याची प्रक्रिया म्हणजे प्रशतलेखन म्हणतात.

क. उत्क्रांती म्हणजेच क्रशरक विकास होय.

ड. मानवी शरीरात आढळणारे आंत्रपुच्छ हे उत्क्रांतीचा अवशेषांगतरक पुरावा होय.

इ. भाषांतरण क्रियेत, t-RNA ने आणलेल्या अमिनो आम्लांची पेपटाईड बंधाने शृंखला तयार करण्याचे काम r-RNA करतो.

प्र. २. खालील संकल्पना स्पष्ट करा. [४]

अ. आनुवंशिकता: एका पिढीतील जैविक लक्षणे जनुकांच्या द्वारे पुढच्या पिढीत संक्रमीत होण्याची प्रक्रिया म्हणजे आनुवंशिकता होय. हा पालकांकडून संततीकडे शारीरिक आणि मानसिक लक्षणांचा संक्रमीत होण्याचा प्रक्रिया आहे.

ब. भाषांतरण (Translation): पेशीद्रव्यात आलेल्या mRNA वरील संदेशानुसार प्रतिने तयार करण्यासाठी लागणारी अमिनो आम्ले t-RNA पुरवतो. याकरिता, t-RNA वर mRNA वरील कोडॉनला पूरक क्रम असलेला अँटीकोडॉन असतो. या क्रियेला भाषांतरण असे म्हणतात.

प्र. ३. खालीलपैकी कोणत्याही दोनवर थोडक्यात उत्तरे लिहा. [६]

अ. अवशेषांगे: * सजीवांमध्ये ऱ्हास पावलेल्या किंवा अपूर्ण वाढ झालेल्या निरुपयोगी इंद्रियांना अवशेषांगे म्हणतात. * बदलत्या वातावरणात जगण्यासाठी, एखादी रचना निरुपयोगी किंवा हानिकारक ठरते आणि नैसर्गिक निवडीच्या तत्त्वानुसार ती हळूहळू नाहीशी होण्याच्या मार्गाला लागते. * उदाहरणे: मानवी शरीरातील आंत्रपुच्छ, कानाचे स्नायू, अक्कलदाढ आणि माकडहाड. * जी रचना एका सजीवात निरुपयोगी असते (उदा. मानवात आंत्रपुच्छ), ती दुसऱ्या सजीवात (उदा. रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांसाठी) मात्र उपयुक्त कार्य करत असते.

ब. जोडणारे दुवे (Connecting links): * काही वनस्पती व प्राणी असे असतात, ज्यांच्यात काही शारीरिक लक्षणे दोन भिन्न गटांशी संबंध जोडतात. * उदाहरणार्थ, पेरीपॅटस या प्राण्यामध्ये वलयी प्राण्यांसारखे खंडीभूत अंग, पातळ उपचर्म दिसते आणि संधपाद प्राण्यांसारखे श्वासनलिका व खुली रक्ताभिसरण संस्था आढळते. * डकबिल प्लॅटिपस हा सरीसृप प्राण्यांप्रमाणे अंडी घालतो, परंतु स्तन ग्रंथी आणि शरीरावरील केस असल्यामुळे सस्तन प्राण्यांशी नाते सांगतो. * लंगफिश हा जरी मत्स्य असला तरी फुफ्फुसाद्वारे श्वसन करतो.

क. डार्विनचा नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांंत: * हा सिद्धांंत चार्ल्स रॉबर्ट डार्विन या इंग्रज जीवशास्त्रज्ञाने मांडला. * सर्व जीव प्रचंड संख्येने पुनरुत्पादन करतात आणि त्यांच्यात जीवघेणी स्पर्धा असते. * या स्पर्धेत जो जीव जिंकण्यासाठी आवश्यक गुणधर्म दाखवतो, तोच टिकून राहतो; ही नैसर्गिक निवड महत्त्वाची ठरते. * जगलेले जीव पुनरुत्पादन करू शकतात आणि आपल्या वेगळ्या वैशिष्ट्यांसह नवीन प्रजाती तयार करतात.

प्र. ४. आनुवंशिक बदल कसे घडतात हे स्पष्ट करा. [५]

आनुवंशिक बदल प्रामुख्याने उत्परिवर्तनामुळे (Mutation) घडतात:

1. उत्परिवर्तन (Mutation): उत्परिवर्तन म्हणजे जनुकांमधील अचानक होणारा बदल होय. कधीकधी जनुकांमधील एखादे न्युक्लिओटाइड अचानक आपली जागा बदलते, ज्यामुळे लहानसा बदल घडून येतो, यालाच उत्परिवर्तन म्हणतात.

2. परिणाम: काही उत्परिवर्तन किरकोळ असू शकतात, परंतु काही उत्परिवर्तन लक्षणीय असू शकतात.

3. विकृती: उदाहरणार्थ, उत्परिवर्तनामुळे सिकल सेल ॲनिमियासारख्या जनुकीय विकृती निर्माण होतात.

4. उत्क्रांतीतील भूमिका: सजीवांमध्ये वेळोवेळी होणारे हे आनुवंशिक बदल उत्क्रांतीला कारणीभूत ठरतात. काही जनुके जशीच्या तशी पुढील पिढीत संक्रमित होतात, ज्यामुळे काही गुणधर्म पालकांकडून अपत्यांमध्ये जातात, परंतु उत्परिवर्तनामुळे झालेले बदल नवीन पिढीमध्ये विविधता निर्माण करतात.

प्र. ५. खालील विधान योग्य उदाहरणासह तुमच्या शब्दांत सिद्ध करा. [५]

पृष्ठवंशीय प्राण्यांमध्ये भ्रूणविज्ञान विषयक पुरावे दिसून येतात.

सिद्धता:

1. भ्रूणविज्ञान विषयक पुरावे उत्क्रांतीच्या सिद्धांताला समर्थन देतात.

2. बाजूच्या चित्रामध्ये दर्शविलेल्या विविध पृष्ठवंशीय प्राण्यांतील (उदा. मासा, सॅलमँडर, कासव, कोंबडी, डुक्कर, मानव) भ्रूणवाढीच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास साम्य दिसून येते.

3. प्रारंभिक अवस्थेत या सर्व भ्रूणांमध्ये खूपच साम्य दिसते आणि विकासाच्या पुढील टप्प्यांमध्ये ते साम्य हळूहळू कमी होत जाते.

4. भ्रूणवाढीच्या प्रारंभिक अवस्थेतील हे साम्य या सर्व प्राण्यांचे पूर्वज एकच असावेत, असा पुरावा देते.

2: Life Processes in Living Organisms Part -1 (Marks: 25)

Q. I. Fill in the blanks and explain the statements. (5 Marks)

1. For formation of plasma membrane, _________ molecules are necessary.

2. At the end of glycolysis, _________ molecules are obtained.

3. Our muscle cells perform _________ type of respiration during exercise.

4. Mitosis occurs in somatic cells and _________ cells of the body.

5. FADH and NADH are produced in processes like glycolysis and _________.

Q. II. Write Definitions (Any two). (4 Marks)

1. Nutrition.

2. Cellular respiration.

3. Glycolysis.

Q. III. Distinguish between (Any two). (6 Marks)

1. Glycolysis and TCA cycle.

2. Mitosis and meiosis.

3. Aerobic and anaerobic respiration.

Q. IV. Give Scientific Reasons (Any two). (4 Marks)

1. Oxygen is necessary for complete oxidation of glucose.

2. Cell division is one of the important properties of cells and organisms.

3. Sometimes, higher plants and animals too perform anaerobic respiration.

Q. V. Answer in Detail (Any two). (6 Marks)

1. Explain the glycolysis in detail.

2. With the help of suitable descriptions, explain the process of mitosis in detail.

3. How all the life processes contribute to the growth and development of the body?

--------------------------------------------------------------------------------

English Solution

Q. I. Fill in the blanks and explain the statements. (5 Marks)

1. For formation of plasma membrane, Lipid molecules are necessary.

2. At the end of glycolysis, Pyruvic acid molecules are obtained.

3. Our muscle cells perform anaerobic type of respiration during exercise.

4. Mitosis occurs in somatic cells and stem cells of the body.

5. FADH and NADH are produced in processes like glycolysis and Krebs cycle.

Q. II. Write Definitions (Any two). (4 Marks)

1. Nutrition: The sources list this term as a required definition. Related content discusses foodstuffs and nutrient contents being useful for the body.

2. Cellular respiration: In case of respiration at cellular level, foodstuffs are oxidized either with or without help of oxygen.

3. Glycolysis: This process occurs in cytoplasm, where a molecule of glucose is oxidized step by step, forming pyruvic acid, ATP, NADH, and water.

Q. III. Distinguish between (Any two). (6 Marks)

1. Glycolysis and TCA cycle:

◦ Glycolysis occurs in the cytoplasm.

◦ TCA Cycle (Krebs cycle) operates in the mitochondria.

2. Mitosis and meiosis:

◦ Mitosis occurs in somatic cells and stem cells.

◦ Meiosis occurs in germ cells. In meiosis, genetic recombination or crossing over occurs between homologous chromosomes.

3. Aerobic and anaerobic respiration:

◦ Aerobic respiration occurs with the help of oxygen, leading to complete oxidation of foodstuffs.

◦ Anaerobic respiration occurs without the help of oxygen, leading to the incomplete breakdown of foodstuffs.

Q. IV. Give Scientific Reasons (Any two). (4 Marks)

1. Oxygen is necessary for complete oxidation of glucose:

◦ In aerobic respiration, oxygen is needed for the complete oxidation (decomposition/breakdown) of glucose. During this process, energy along with CO and HO are formed.

2. Cell division is one of the important properties of cells and organisms:

◦ Due to cell division, a new organism is formed from an existing one.

◦ It allows a multicellular organism to grow up.

◦ It helps in restoring emaciated body parts or healing wounds/injuries.

3. Sometimes, higher plants and animals too perform anaerobic respiration:

◦ Higher plants (e.g., germinating seeds when submerged in water) or animals (e.g., muscle cells during exercise) resort to anaerobic respiration if the oxygen level in their surroundings decreases.

Q. V. Answer in Detail (Any two). (6 Marks)

1. Explain the glycolysis in detail:

◦ The process of glycolysis occurs in the cytoplasm.

◦ A molecule of glucose is oxidized step by step in this process.

◦ The process results in the formation of pyruvic acid, ATP, NADH, and water.

◦ The pyruvic acid molecules formed are subsequently converted into Acetyl-Coenzyme-A molecules.

2. With the help of suitable descriptions, explain the process of mitosis in detail:

◦ Mitosis primarily occurs in somatic cells and stem cells.

◦ Mitosis is completed in two main stages: Karyokinesis (nuclear division) and Cytokinesis (cytoplasmic division).

◦ Karyokinesis proceeds through four stages: Prophase, Metaphase, Anaphase, and Telophase.

◦ In Prophase, the delicate thread-like chromosomes undergo folding/condensation, making them visible along with their sister chromatids; the nuclear membrane begins to disappear.

◦ In Metaphase, the nuclear membrane completely disappears, and all chromosomes are arranged parallel to the equatorial plane of the cell.

◦ In Anaphase, the centromere of each chromosome divides, and the resultant daughter chromosomes move towards opposite poles of the cell, often appearing like bunches of bananas.

◦ In Telophase, the chromosomes at the poles unfold, becoming delicate again, and a nuclear envelope forms around each set, resulting in two daughter nuclei.

◦ Cytokinesis follows, dividing the cytoplasm to form two new daughter cells.

3. How all the life processes contribute to the growth and development of the body?

◦ Various organ systems like digestive, respiratory, circulatory, excretory, and control systems continuously function in the body with complete coordination.

◦ This overall system requires a continuous source of energy.

◦ Carbohydrates, fats, and lipids are the main sources of this energy, harvested by the mitochondria in each cell, but oxygen is also necessary.

◦ Foodstuffs and oxygen are transported to the cell via the circulatory system.

◦ The control system coordinates the entire process.

◦ Thus, each life process contributes to the energy production necessary for the growth and development of the body, while the functioning of these processes itself also requires energy.

--------------------------------------------------------------------------------

2 : सजीवातील जीवनप्रक्रिया भाग – १ ( गुण: २५)

प्र. १. रिकाम्या जागा भरा व विधाने स्पष्ट करा. (५ गुण)

१. पेशीचे प्रद्रव्यपटल तयार करण्यासाठी _________ च्या रेणूची आवश्यकता असते.

२. ग्लायकोलायसीसच्या शेवटी _________ चे रेणू मिळतात.

३. आपले मांस पेशी _________ प्रकारचे श्वसन करतात.

४. सूत्र विभाजन कायिक पेशी आणि _________ पेशींमध्ये घडून येते.

५. FADH2 आणि NADH2 ग्लायकोलायसीस आणि _________ या प्रक्रियांमध्ये तयार होते.

प्र. २. व्याख्या लिहा (कोणतेही दोन). (४ गुण) (२ गुण प्रत्येकी)

१. पोषण. २. पेशीस्तरावरील श्वसन. ३. ग्लायकोलायसीस.

प्र. ३. फरक स्पष्ट करा (कोणतेही दोन). (६ गुण) (३ गुण प्रत्येकी)

१. ग्लायकोलायसीस आणि क्रेब्ज चक्र.

२. सूत्री आणि अर्धसूत्री पेशी विभाजन.

३. ऑक्सीश्वसन व विनॉक्सीश्वसन.

प्र. ४. शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन). (४ गुण) (२ गुण प्रत्येकी)

१. ग्लुकोजचे पूर्ण ऑक्सीडीकरण करण्यासाठी ऑक्सिजनची आवश्यकता असते.

२. पेशी विभाजन हा पेशीच्या आणि सजीवांच्या अनेक गुणधर्मांपैकी महत्वाचा गुणधर्म आहे. ३. काही उच्चस्तरीय वनस्पती व प्राणी सुद्धा काही वेळा विनॉक्सीश्वसन करतात.

प्र. ५. सविस्तर उत्तरे द्या (कोणतेही दोन). (६ गुण) (३ गुण प्रत्येकी)

१. ग्लायकोलायसीस प्रक्रियेचे सविस्तर वर्णन करा.

२. आकृतीच्या मदतीने सूत्र विभाजनाचे सविस्तर वर्णन करा.

३. शरीराच्या वाढ व विकासासाठी सर्व जीवनप्रक्रिया मोलाचे योगदान कसे देतात?.

--------------------------------------------------------------------------------

Marathi Solution

प्र. १. रिकाम्या जागा भरा व विधाने स्पष्ट करा. (५ गुण)

१. पेशीचे प्रद्रव्यपटल तयार करण्यासाठी स्निग्ध पदार्थ च्या रेणूची आवश्यकता असते.

२. ग्लायकोलायसीसच्या शेवटी पायर्ुविक आम्ल चे रेणू मिळतात.

३. आपले मांस पेशी विनॉक्सी प्रकारचे श्वसन करतात.

४. सूत्र विभाजन कायिक पेशी आणि मूल पेशींमध्ये घडून येते.

५. FADH2 आणि NADH2 ग्लायकोलायसीस आणि क्रेब्ज चक्र या प्रक्रियांमध्ये तयार होते.

प्र. २. व्याख्या लिहा (कोणतेही दोन). (४ गुण)

१. पोषण: हा शब्द आवश्यक व्याख्यांमध्ये समाविष्ट आहे. संबंधित माहितीमध्ये अन्नपदार्थ आणि त्यांचे शरीरासाठीचे महत्त्व नमूद आहे.

२. पेशीस्तरावरील श्वसन: यात अन्नपदार्थांचे ऑक्सिजनच्या मदतीने अथवा त्याशिवाय ऑक्सीडीकरण केले जाते.

३. ग्लायकोलायसीस: पेशीद्रव्यात घडणाऱ्या या प्रक्रियेमध्ये ग्लुकोजच्या एका रेणूचे टप्प्याटप्प्याने विघटन होते.

प्र. ३. फरक स्पष्ट करा (कोणतेही दोन). (६ गुण)

१. ग्लायकोलायसीस आणि क्रेब्ज चक्र: * ग्लायकोलायसीस ही प्रक्रिया पेशीद्रव्यात (Cytoplasm) घडते. * क्रेब्ज चक्र (ट्रायकार्बोक्झील आम्ल चक्र) हे तंतुकणिकेमध्ये (Mitochondria) राबवले जाते.

२. सूत्री आणि अर्धसूत्री पेशी विभाजन: * सूत्री विभाजन कायिक पेशी (Somatic cells) आणि मूल पेशींमध्ये होते. * अर्धसूत्री विभाजन जनन पेशींमध्ये (Germ cells) होते. अर्धसूत्री विभाजनामध्ये समजातीय गुणसूत्रांमध्ये पारगती होऊन जनुकीय विचरण/पुनःसंयोग होते.

३. ऑक्सीश्वसन व विनॉक्सीश्वसन: * ऑक्सीश्वसन प्रक्रियेत ऑक्सिजन भाग घेतो. यात ग्लुकोजचे पूर्ण ऑक्सीडीकरण केले जाते. * विनॉक्सीश्वसन प्रक्रियेत ऑक्सिजन भाग घेत नाही. यात ग्लुकोजचे अपूर्ण विघटन होऊन कमी ऊर्जा मिळते.

प्र. ४. शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन). (४ गुण)

१. ग्लुकोजचे पूर्ण ऑक्सीडीकरण करण्यासाठी ऑक्सिजनची आवश्यकता असते: * ऑक्सीश्वसनामध्ये ग्लुकोजच्या पूर्ण ऑक्सीडीकरणामुळे ऊर्जा, CO आणि HO तयार होतात. हे पूर्ण ऑक्सीडीकरण ऑक्सिजनच्या उपस्थितीमध्येच होते.

२. पेशी विभाजन हा पेशीच्या आणि सजीवांच्या अनेक गुणधर्मांपैकी महत्वाचा गुणधर्म आहे: * या गुणधर्मामुळेच एका सजीवापासून नवीन सजीव निर्माण होऊ शकतो. * बहुपेशीय सजीवांच्या शरीराची वाढ होऊ शकते. * शरीराची झालेली झीज भरून काढता येते.

३. काही उच्चस्तरीय वनस्पती व प्राणी सुद्धा काही वेळा विनॉक्सीश्वसन करतात: * ऑक्सिजनच्या सान्निध्यात राहणारे सजीवसुद्धा त्यांच्या सभोवती ऑक्सिजन वायूची पातळी कमी झाल्यास विनॉक्सीश्वसनाचा अवलंब करतात. * उदाहरणार्थ, बीजांकुरणावेळी जर जमीन पाण्याखाली बुडाली असल्यास बीजे विनॉक्सीश्वसन करतात, तसेच व्यायामादरम्यान स्नायू विनॉक्सीश्वसन करतात.

प्र. ५. सविस्तर उत्तरे द्या (कोणतेही दोन). (६ गुण)

१. ग्लायकोलायसीस प्रक्रियेचे सविस्तर वर्णन करा: * ही प्रक्रिया पेशीद्रव्यात घडते. * या प्रक्रियेत ग्लुकोजच्या रेणूचे टप्प्याटप्प्याने विघटन होते. * या प्रक्रियेत पायर्ुविक आम्ल, एटीपी, एनएडीएच आणि पाणी तयार होतात. * या प्रक्रियेत तयार झालेल्या पायर्ुविक आम्लाचे रेणू असेटील-को-एनझाईम-ए या रेणूंमध्ये रूपांतरित केले जातात.

२. आकृतीच्या मदतीने सूत्र विभाजनाचे सविस्तर वर्णन करा: * सूत्री विभाजन कायिक पेशी आणि मूल पेशींमध्ये घडून येते. * सूत्र विभाजन मुख्यतः प्रकल विभाजन (Karyokinesis) आणि परिकल विभाजन (Cytokinesis) या दोन टप्प्यांत पूर्ण होते. * प्रकल विभाजन पूर्वावस्था (Prophase), मध्यावस्था (Metaphase), पश्चावस्था (Anaphase), आणि अंत्यावस्था (Telophase) या अवस्थांमधून पूर्ण होते. * पूर्वावस्था: गुणसूत्रांचे वलीकरण (condensation) होऊन ते जाड व आखूड दिसू लागतात. केंद्रक आवरण आणि केंद्रिका नाहीसे व्हायला सुरुवात होते. * मध्यावस्था: सर्व गुणसूत्रे पेशीच्या विषुववृत्तीय प्रतलाला समांतर संरचित होतात. * पश्चावस्था: गुणसूत्रबिंदूचे विभाजन होते आणि गुणसूत्रे विरुद्ध दिशेला ओढली जातात. * अंत्यावस्था: गुणसूत्रे पुन्हा उलगडतात आणि दोन्ही टोकांना पोहोचलेल्या गुणसूत्रांच्या संचांभोवती केंद्रकावरण तयार होऊन दोन जनकेंद्रके तयार होतात. * सूत्री विभाजन शरीराच्या वाढीसाठी, झीज भरून काढण्यासाठी आणि जखमा बऱ्या करण्यासाठी आवश्यक असते.

३. शरीराच्या वाढ व विकासासाठी सर्व जीवनप्रक्रिया मोलाचे योगदान कसे देतात? * मानवी शरीरात पचन, श्वसन, रक्ताभिसरण, उत्सर्जन आणि नियंत्रण संस्था अशा अनेक संस्था सतत कार्यान्वित असतात. * या सर्व कार्यांसाठी त्यांना ऊर्जेच्या अखंड स्रोताची आवश्यकता असते. * कर्बोदके, स्निग्ध पदार्थ आणि प्रथिने हे ऊर्जेचे मुख्य स्रोत आहेत, जी प्रत्येक पेशीमधील तंतुकणिकांच्या मदतीने मिळवली जाते. * ऊर्जा निर्मितीसाठी अन्नघटक आणि ऑक्सिजन हे पररवहण संस्थेद्वारे पेशींपर्यंत पोहोचवले जातात. * याचा अर्थ, ऊर्जा निर्मितीसाठी प्रत्येक जीवनप्रक्रिया आपल्या परीने हातभार लावते. सर्व जीवनप्रक्रियांच्या कार्यासाठी देखील ऊर्जा लागते, ज्यामुळे शरीराची वाढ व विकास होतो.

3: Life Processes in Living Organisms Part – 2 ( Marks:25)

Q.1.: Fill in the blanks and complete the statements. (One Mark Each) (Total Marks: Five)

a. Reproduction that involves fusion of gametes is called ......... type of reproduction.

b. In plants, the ovary develops into ......... after fertilization.

c. Asexual reproduction occurs by ......... cell division only.

d. If the embryonic cells are divided into two groups eight days after the zygote formation, there is high possibility of formation of ......... twins.

e. The duration of embryonic development is approximately ......... months after the fertilization.

Q.2.: Distinguish Between (Three Marks Each) (Total Marks: Six)

a. Asexual reproduction and Sexual reproduction.

b. Monozygotic twins and Dizygotic twins.

Q.3.: Give Scientific Reasons (Four Marks Each) (Total Marks: Eight)

a. The new individual formed by sexual reproduction is genetically different from parents.

b. It is essential to maintain the cleanliness of private organs (genitals), especially during menstrual cycle.

Q.4: Answer in Detail (Total Marks: Six)

a. Explain the Menstrual Cycle, detailing the role of the four controlling hormones.

--------------------------------------------------------------------------------

English Answer Key (Solution)

Q.1.: Fill in the blanks and complete the statements (One Mark Each)

a. Sexual

b. fruit

c. mitotic

d. conjoined (Siamese)

e. nine

Q.2.: Distinguish Between (Three Marks Each)

a. Asexual reproduction and Sexual reproduction:

* Asexual reproduction is uniparental (one parent necessary), while sexual reproduction involves two parents (male and female).

* Asexual reproduction occurs without the union of gametes, while sexual reproduction involves the fusion of male and female gametes.

* Asexual reproduction occurs by mitotic cell division only, while sexual reproduction requires meiosis for gamete formation.

* The new organism in asexual reproduction has exact genetic similarity to the parent (no genetic recombination), whereas the new individual formed by sexual reproduction shows recombined genes from both parents.

b. Monozygotic twins and Dizygotic twins:

* Monozygotic twins are formed from a single zygote, whereas dizygotic twins are formed from two separate zygotes.

* Monozygotic twins are genetically exactly similar to each other, while dizygotic twins are genetically different.

* Monozygotic twins always have the same gender, while dizygotic twins can be of the same or different genders.

Q.3.: Give Scientific Reasons (Four Marks Each)

a. The new individual formed by sexual reproduction is genetically different from parents:

* Sexual reproduction involves two parents (male and female). * It requires the fusion of haploid male gametes and haploid female gametes to form a diploid zygote. * The resulting zygote carries recombined genes from both parents. * This genetic variation or diversity helps organisms adjust to the changing environment and maintain their existence.

b. It is essential to maintain the cleanliness of private organs (genitals), especially during menstrual cycle:

* The menstrual cycle is a natural process in women. * During menstruation, tissues of the degenerating endometrium and the unfertilized ovum are discarded out through the vagina, accompanied by continuous bleeding. * Bleeding continues for approximately five days. * Due to heavy bleeding, severe weakness is felt, and there is a higher possibility of infections during this overall period, making special personal hygiene and cleanliness essential.

Q.4.: Answer in Detail (Six Marks)

a. Explain the Menstrual Cycle, detailing the role of the four controlling hormones:

* The menstrual cycle is a repetitive natural process that occurs in the female reproductive system at intervals of every twenty-eight to thirty days, starting at puberty. * It is controlled by four hormones: Follicle Stimulating Hormone (FSH), Luteinizing Hormone (LH), Estrogen, and Progesterone. * Under the effect of FSH, a follicle in the ovary develops, secreting Estrogen. Estrogen causes the endometrium of the uterus to develop or regenerate. * When the follicle is fully grown, it bursts under the effect of LH, releasing the oocyte (ovulation). * The remaining tissue forms the Corpus Luteum, which secretes Progesterone. Progesterone activates the endometrial glands, preparing the uterus for implantation. * If fertilization does not occur within twenty-four hours, the Corpus Luteum turns into Corpus Albicans, halting the secretion of Estrogen and Progesterone, leading to the degeneration of the endometrium and causing menstruation.

--------------------------------------------------------------------------------

3: सजीवांतील जीवनप्रक्रिया भाग – दोन ( गुण: पंचवीस)

Q.1.: रिकाम्या जागा भरा. (प्रत्येकी एक गुण) (एकूण गुण: पाच)

a. लैंगिक प्रजननासाठी नर जनक आणि मादी जनक अशा ......... जनकांची आवश्यकता असते.

b. वनसपतींमधील लैंगिक प्रजननाचे कार्यात्मक एकक म्हणजे ......... होय.

c. शरीराचे दोन तुकडे करून प्रत्येक तुकडा नवीन जीव म्हणून जगू लागतो, हे प्रजनन ......... या प्रकारात मोडते.

d. मानवी शुक्रपेशींची निर्मिती ......... या अवयवात होते.

e. मानवामध्ये ......... हे गुणसूत्र पुरुर्तवासाठी कारणीभूत असते.

Q.2.: फरक स्पष्ट करा (प्रत्येकी तीन गुण) (एकूण गुण: सहा)

a. अलैंगिक प्रजनन व लैंगिक प्रजनन.

b. एकयुग्मजी जुळे व क्द्‍युग्मजी जुळे.

Q.3.: शास्त्रीय करणे द्या (प्रत्येकी चार गुण) (एकूण गुण: आठ)

a. दांपत्याला मुलगा होणार की मुलगी हे त्या दांपत्यातील पुरुषावर अवलंबून असते.

b. जननिक विचरणाचा अभाव हा अलैंगिक प्रजननाचा तोटा असतो.

Q.4.: सविस्तर उत्तरे शलहा (एकूण गुण: सहा)

a. वनसपतींमधील लैंगिक प्रजनन प्रक्रिया द्विफलनाच्या संदर्भासह स्पष्ट करा.

--------------------------------------------------------------------------------

Marathi Answer Key (उत्तरे)

Q.1.: रिकाम्या जागा भरा. (प्रत्येकी एक गुण) (एकूण गुण: पाच)

a. दोन b. फूल c. पुनर्जनन (Regeneration) d. वृषण (Testes) e. Y

Q.2.: फरक स्पष्ट करा (प्रत्येकी तीन गुण) (एकूण गुण: सहा)

a. अलैंगिक प्रजनन व लैंगिक प्रजनन:

* अलैंगिक प्रजनन युग्मक निर्मितीविना घडते, तर लैंगिक प्रजननात नर युग्मक आणि मादी युग्मकाचा संयोग होतो. * अलैंगिक प्रजनन फक्त सूत्री विभाजनाने होते, तर लैंगिक प्रजननात अर्धसूत्री विभाजन महत्त्वाचे असते. * अलैंगिक प्रजनन एकाच जनकापासून होते (Uniparental), तर लैंगिक प्रजननात नर जनक आणि मादी जनक अशा दोन जनकांची आवश्यकता असते. * अलैंगिक प्रजननाने तयार झालेला जीव तंतोतंत मूळ सजीवासारखाच असतो (जननिक विचरण नसते), तर लैंगिक प्रजननाने तयार झालेला जीव जनकांपेक्षा जनुकीय दृष्ट्या वेगळा असतो.

b. एकयुग्मजी जुळे व द्वि युग्मजी जुळे:

* एकयुग्मजी जुळी एकाच युग्मनजापासून तयार होतात, तर द्वियुग्मजी जुळी दोन वेगवेगळ्या युग्मनजांपासून तयार होतात. * एकयुग्मजी जुळी जनुकीय दृष्ट्या तंतोतंत सारखीच असतात, तर द्वियुग्मजी जुळी जनुकीय दृष्ट्या वेगळी असतात. * एकयुग्मजी जुळ्यांचे लिंग समानच असते, तर द्वियुग्मजी जुळ्यांचे लिंग समान किंवा वेगवेगळे असू शकते.

Q.3.: शास्त्रीय करणे द्या (प्रत्येकी चार गुण) (एकूण गुण: आठ)

a. दांपत्याला मुलगा होणार की मुलगी हे त्या दांपत्यातील पुरुषावर अवलंबून असते:

* मानवामध्ये लिंग निश्चिती करणाऱ्या युग्मकांमध्ये गुणसूत्रांची संख्या एकगुणी (n) राहते. * स्त्रीकडून अंडपेशी या एकाच प्रकारच्या तयार होतात, ज्यामध्ये फक्त X गुणसूत्र असते. * पुरुषांकडून मात्र X किंवा Y गुणसूत्र असलेल्या दोन प्रकारच्या शुक्रपेशी तयार होतात. * फलनाच्या वेळी पुरुषांकडून X गुणसूत्र आल्यास मुलगी होते, आणि Y गुणसूत्र आल्यास मुलगा होतो. म्हणून लिंग निश्चिती पुरुषावर अवलंबून असते.

b. जननिक विचरणाचा अभाव हा अलैंगिक प्रजननाचा तोटा असतो:

* अलैंगिक प्रजननात युग्मक निर्मिती नसते. * ते केवळ सूत्री विभाजनाने घडून येते. * दोन भिन्न युग्मकांचा संयोग होत नसल्यामुळे जनुकीय घटकांचे विचरण (Recombination) होत नाही. * जननिक विविधतेचा अभाव असल्यामुळे त्या प्रजातीला बदलत्या वातावरणाशी जुळवून घेणे कठीण होते, म्हणून हा एक तोटा आहे.

Q.4.: सविस्तर उत्तरे लिहा (एकूण गुण: सहा)

a. वनसपतींमधील लैंगिक प्रजनन प्रक्रिया द्विफलनाच्या संदर्भासह स्पष्ट करा:

* फूल हे वनसपतींमधील लैंगिक प्रजननाचे कार्यात्मक एकक आहे, ज्यात पुमंग आणि जायांग ही आवश्यक मंडले असतात. * परागकोशातील परागकण (ज्यात पुंयुग्मक असतात) स्त्रीकेसराच्या कुक्षीवर स्थानांतरित होतात (परागण). * कुक्षीवर परागकण अंकुरित होऊन परागनलिका तयार करतात. परागनलिका दोन पुंयुग्मक वाहून नेते. * परागनलिका बीजांडातील भ्रूणकोशात पोहोचते आणि दोन पुंयुग्मक सोडले जातात. * पहिला पुंयुग्मक अंडपेशीशी संयोग साधून युग्मनज (फलन) तयार करतो. * दुसरा पुंयुग्मक दोन ध्रुवीय केंद्रकांशी संयोग साधून भ्रूणपोष तयार करतो. दोन पुंयुग्मक भाग घेत असल्यामुळे या प्रक्रियेला द्विफलन (Double Fertilization) म्हणतात.

4: Environmental Management (Marks: 25)

Q.1.: Fill in the blanks and complete the statements. (Total Marks:5)

a. The science that deals with the study of interactions between biotic and abiotic factors of the environment is called as ..........

b. The forest conserved in the name of god and considered to be sacred is called as ..........

c. Occurrence of diversity among the organisms of the same species is ......... diversity.

d. Predators like lion and tiger are equally important as they prevent the overpopulation of ..........

e. The Earth is the largest ..........

Q.2.: Distinguish Between / Write Short Notes (Three Marks Each) (Total Marks: Six)

a. Genetic Diversity and Species Diversity

b. Write a short note on Sacred Groves

Q.3.: Give Scientific Reasons / Explain Statements (Four Marks Each) (Total Marks: Eight)

a. Human beings have a crucial role in maintaining the environmental balance.

b. Explain the statement: ‘We have got this Earth planet on lease from our future generations and not as an ancestral property from our ancestors’.

Q.4.: Answer in Detail (Total Marks: Six)

a. Explain the need for Environmental Conservation and describe three roles a person can play in Environmental Management.

--------------------------------------------------------------------------------

English Answer Key (Solution)

Q.1.: Fill in the blanks and complete the statements. (Total Marks:5)

a. Ecology b. sacred grove c. genetic d. herbivores e. ecosystem

Q.2.: Distinguish Between / Write Short Notes (Three Marks Each) (Total Marks: Six)

a. Genetic Diversity and Species Diversity:

* Genetic Diversity refers to the occurrence of diversity among the organisms of the same species. Species Diversity refers to the existence of innumerable species of organisms in nature, including various types of plants, animals, and microbes.

* If genetic diversity decreases within a species (that reproduces sexually), there is a possibility of wiping out the species.

* Ecosystem Diversity is the third level of biodiversity, involving the interaction between organisms, their habitat, and environmental changes.

b. Short note on Sacred Groves:

* The forest conserved in the name of god and considered to be sacred is called as sacred grove. * These are essentially 'sanctuaries' conserved by the society itself, rather than by the government forest department. * As these clusters of thick forests are conserved in the name of god, they enjoy special protection. * More than thirteen thousand sacred groves have been reported in India, found not only in the Western Ghats but across the entire country.

Q.3.: Give Scientific Reasons / Explain Statements (Four Marks Each) (Total Marks: Eight)

a. Human beings have a crucial role in maintaining the environmental balance:

* Humans proved their superiority over other animals using characters like intelligence, memory, and imaginary ability. * They utilized natural resources as much as possible to live a satisfactory life, which led to environmental degradation. * If human activity has disturbed the environmental balance, it is human beings only who can conserve and improve the quality of nature. * Since ignorance of harmful activities is common, there is a social responsibility on humans to conserve and protect the environment.

b. Explain the statement: ‘We have got this Earth planet on lease from our future generations and not as an ancestral property from our ancestors’

* The statement implies that we should not use natural resources indiscriminately. * Our existence is due to the factors present around us, and we must care for these factors. * If the Earth were an ancestral property, we might feel we have the right to exploit it, but since it is a loan from the next generation, we have a duty to preserve it. * Therefore, maintaining the environmental balance without disturbing the natural environment is the primary duty of human beings for themselves and for the next generation.

Q.4.: Answer in Detail (Total Marks: Six)

a. Explain the need for Environmental Conservation and describe three roles a person can play in Environmental Management:

Need for Environmental Conservation:

1. Environmental conservation is necessary to solve the natural and manmade problems.

2. It is required to maintain the balance in nature.

3. Pollution is a broad concept (including air, water, sound, etc.), and its ultimate adverse effect is on the existence of all living organisms, making conservation the need of the hour.

Roles in Environmental Management: A person can adopt various roles in environment management, such as:

1. Preservation: This involves preserving whatever has been leftover and implementing remedies to prevent further loss.

2. Awareness: This includes promoting education, guidance, and organization to create awareness about environmental issues.

3. Control: This focuses on preventing the harm, stopping the harmful activities, and changing the mindset of people.

4. Prevention: This involves preventing possible harms and designing new plans to mitigate harmful environmental factors.

5. Production: This aims at the revival of harmed factors of environment and attempting innovation.

--------------------------------------------------------------------------------

Marathi Test

4: पर्यावरणीय व्यवस्थापन ( गुण: पंचवीस)

Q.1.: रिकाम्या जागा भरा (प्रत्येकी एक गुण) (एकूण गुण: पाच)

a. जंगलतोड आणि ......... यांसारखे मानवनिर्मित घटक पर्यावरणावर परिणाम करतात.

b. नैसर्गिक पर्यावरणात हवा, पाणी, वातावरण यांसारख्या ......... घटकांचा समावेश होतो.

c. वाघ आणि सिंह यांसारखे हिं स्र प्राणी ......... यांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेवतात.

d. जैव विविधता म्हणजे प्रामुख्याने जनुकीय विविधता, प्रजाती विविधता आणि ......... विविधता होय.

e. विविध प्रजातींची संख्या बरीच कमी असते आणि त्या स्थान विशिष्ट असतात, त्यांना ......... प्रजाती म्हणतात.

Q.2.: फरक स्पष्ट करा / टीपा लिहा (प्रत्येकी तीन गुण) (एकूण गुण: सहा)

a. संकटग्रस्त प्रजाती आणि दुर्मीळ प्रजाती.

b. पर्यावरणाच्या संवर्धनातील संरक्षक या भूमिकेचा अर्थ स्पष्ट करा.

Q.3.: शास्त्रीय कारणे द्या / स्पष्टीकरण लिहा (प्रत्येकी चार गुण) (एकूण गुण: आठ)

a. जैविक विविधतेचा ऱ्हास झाल्यास प्रजाती नामशेष होण्याची शक्यता निर्माण होते.

b. प्रदूषणावर मात करणे हे प्रभावी पर्यावरणीय व्यवस्थापनाचे माध्यम आहे.

Q.4.: सविस्तर उत्तरे लिहा (एकूण गुण: सहा)

a. जैविक विविधतेची संवेदनक्षम क्षेत्रे (Hotspots) याबद्दल माहिती देऊन धोक्यात आलेल्या प्रजातींचे वर्गीकरण स्पष्ट करा.

--------------------------------------------------------------------------------

Marathi Answer Key (उत्तरे)

Q.1.: रिकाम्या जागा भरा (प्रत्येकी एक गुण) (एकूण गुण: पाच)

a. भूकंप (Earthquakes). b. अजैविक. c. शाकाहारी प्राण्यांच्या. d. परिसंस्था. e. दुर्मीळ (Rare).

Q.2.: फरक स्पष्ट करा / टीपा लिहा (प्रत्येकी तीन गुण) (एकूण गुण: सहा)

a. संकटग्रस्त प्रजाती आणि दुर्मीळ प्रजाती:

* संकटग्रस्त प्रजातींची संख्या अत्यंत कमी उरलेली असते आणि विशेष उपाययोजना न केल्यास त्या नजीकच्या काळात नष्ट होऊ शकतात. उदाहरणाथ्र लायन-टेलड वानर. * दुर्मीळ प्रजातींची संख्या बरीच कमी असते आणि त्या स्थान विशिष्ट असल्याने जलद गतीने नामशेष होऊ शकतात. उदाहरणाथ्र रेड पांडा.

b. पर्यावरणाच्या संवर्धनातील संरक्षक या भूमिकेचा अर्थ स्पष्ट करा:

* संरक्षक या भूमिकेचा अर्थ म्हणजे उपलब्ध साधनसंपत्ती टिकवून ठेवणे (Conservation). * या भूमिकेत संसाधनांचा विनाश टाळण्यासाठी उपाययोजना केल्या जातात. * यात पर्यावरणाची हानी करणारी कृती थांबवणे (Control) आणि मानसिकता बदलणे यांचाही समावेश असतो.

Q.3.: शास्त्रीय कारणे द्या / स्पष्टीकरण लिहा (प्रत्येकी चार गुण) (एकूण गुण: आठ)

a. जननिक विविधतेचा ऱ्हास झाल्यास प्रजाती नामशेष होण्याची शक्यता निर्माण होते:

* जननिक विविधता म्हणजे एकाच प्रजातीमधील सजीवांमध्ये आढळणारी विविधता होय. * ज्या प्रजातीचे सदस्य लैंगिक प्रजनन करतात, त्यांच्यात जर विविधता कमी झाली, तर प्रजाती नामशेष होण्याची शक्यता निर्माण होते. * जनन संख्येत जनुकीय विचरण नसल्यास, बदलत्या वातावरणाशी जुळवून घेण्याची त्या प्रजातीची क्षमता कमी होते. * म्हणून जनुकीय विविधता कमी झाल्यास, प्रजातीला आपले अस्तित्व टिकवणे कठीण होते.

b. प्रदूषणावर मात करणे हे प्रभावी पर्यावरणीय व्यवस्थापनाचे माध्यम आहे:

* प्रदूषणामुळे सजीवांचे अस्तित्व धोक्यात येते आणि पर्यावरण संवर्धनाची गरज निर्माण झाली आहे. * हवा, जल, आणि मृदा यांसारख्या घटकांचे प्रदूषण झाल्यास मानवी आरोग्यावर आणि शेतीवर गंभीर परिणाम होतात. * पर्यावरणाचे संतुलन टिकवून ठेवण्यासाठी नैसर्गिक चक्रे जसे की जलचक्र आणि वायूचक्रे अखंडित चालू राहणे आवश्यक आहे. * प्रदूषणावर नियंत्रण ठेवून आणि पर्यावरण संरक्षणाचे धोरण निश्चित केल्यास पर्यावरणाची गुणवत्ता टिकवता येते, त्यामुळे प्रदूषणावर मात करणे हे व्यवस्थापनाचे प्रभावी माध्यम आहे.

Q.4.: सविस्तर उत्तरे लिहा (एकूण गुण: सहा)

a. जैव विविधतेची संवेदनक्षम क्षेत्रे (Hotspots) याबद्दल माहिती देऊन धोक्यात आलेल्या प्रजातींचे वर्गीकरण स्पष्ट करा:

जैवविविधतेची संवेदनक्षम क्षेत्रे (Hotspots):

• जगातील जैवविविधतेची संवेदनक्षम अशी चौतीस स्थळे नोंदवली गेली आहेत.

• या क्षेत्रांनी एकेकाळी पृथ्वीवर सुमारे पंधरा दशमलव सात टक्के इतकी जागा व्यापली होती. आज सुमारे शहाऐंशी टक्के संवेदनक्षम क्षेत्रे आधीच नष्ट झाली आहेत.

• भारताचा विचार करता, पश्चिम घाट हा एक संवेदनक्षम भाग आहे, जेथे पंधराशेहून अधिक प्रदेशनिष्ठ वनस्पतींच्या प्रजाती आढळून येतात.

धोक्यात आलेल्या प्रजातींचे वर्गीकरण: IUCN द्वारे रेड लिस्ट मध्ये धोक्यात आलेल्या प्रजातींची नावे समाविष्ट केली जातात. त्यांचे मुख्य चार प्रकार आहेत:

1. संकटग्रस्त प्रजाती (Endangered species): यांची संख्या अत्यंत कमी उरलेली असते आणि विशेष उपाययोजना न केल्यास त्या नष्ट होऊ शकतात. उदा: लायन-टेलड वानर.

2. दुर्मीळ प्रजाती (Rare species): यांची संख्या कमी असते आणि स्थान विशिष्ट असल्याने जलद गतीने नामशेष होऊ शकतात. उदा: रेड पांडा.

3. संवेदनशील प्रजाती (Vulnerable species): यांची संख्या अत्यंत कमी झालेली असते आणि सातत्याने घटतच राहते. उदा: पट्टेरी वाघ.

4. अनिश्चित प्रजाती (Indeterminate species): या धोक्यात असल्यासारख्या भासतात, परंतु त्यांच्या बुजरेपणा या सवयीमुळे ठोस माहिती उपलब्ध नसते. उदा: शेकरू खार.

5: Towards Green Energy (25 Marks)

Q.1.: Answer Briefly or Fill in the Blanks (5 Marks)

1. Fill in the Blank: In most electrical energy generation centres, the principle of ....................... induction is used.

2. Fill in the Blank: The energy in the coal used in thermal power plants is known as ....................... energy.

3. Choose the Correct Option: In power plants, the blades of the turbine are rotated by the flow of (solid fuel / liquid or gas / magnetic field).

4. Choose the Correct Option: The solar photovoltaic cell converts solar energy directly into (alternating current / thermal energy / direct current).

5. State True or False: If two solar cells are connected in series, the current generated from this combination is the summation of the currents from individual solar cells.

Q.2.: Give Scientific Reasons (6 Marks)

1. Explain why energy obtained from fossil fuels is not considered green energy.

2. Explain why it is absolutely necessary to control the fission reaction in nuclear power plants.

Q.3.: Explain the Following Concepts (9 Marks)

1. Explain the step-by-step energy conversion in a thermal power plant.

2. What are the advantages of generating electrical energy using hydroelectric power?

3. Explain the working principle of a solar photovoltaic cell.

Q.4.: Write a Detailed Answer (5 Marks)

1. Write a comprehensive note on the correlation between electrical energy generation and the environment.

ENGLISH TEST SOLUTIONS

Q.1.: Answer Briefly or Fill in the Blanks (5 Marks)

1. Fill in the Blank: In most electrical energy generation centres, the principle of electromagnetic induction is used.

2. Fill in the Blank: The energy in the coal used in thermal power plants is known as chemical energy.

3. Choose the Correct Option: In power plants, the blades of the turbine are rotated by the flow of (liquid or gas).

4. Choose the Correct Option: The solar photovoltaic cell converts solar energy directly into (direct current).

5. State True or False: If two solar cells are connected in series, the current generated from this combination is the summation of the currents from individual solar cells. (False). (When solar cells are connected in series, the potential difference is added, but the current remains the same as that of an individual cell).

Q.2.: Give Scientific Reasons (6 Marks)

1. Explain why energy obtained from fossil fuels is not considered green energy.

o Burning fossil fuels like coal results in the emission of harmful gases such as carbon dioxide, sulphur oxide, and nitrogen oxide, causing air pollution and serious health problems.

o The burning of coal also releases soot particles into the environment, which may cause serious respiratory system problems.

o The reserves of fossil fuels are limited, meaning they are non-renewable sources of energy, and their availability will be limited in the future.

2. Explain why it is absolutely necessary to control the fission reaction in nuclear power plants.

o Nuclear energy generation relies on the fission of atoms like Uranium or Plutonium, where the release of neutrons leads to a chain reaction.

o If this fission process is not controlled, an uncontrolled chain reaction could lead to a catastrophic accident.

o An accident at a nuclear power plant can release dangerous atomic radiations, causing immense loss of life.

Q.3.: Explain the Following Concepts (9 Marks)

1. Explain the step-by-step energy conversion in a thermal power plant.

o The Chemical energy in coal is converted into Thermal energy when the coal is burnt in a boiler.

o This thermal energy is used to produce high-temperature and high-pressure steam, converting it into Kinetic energy in steam.

o The steam rotates the turbine, converting the energy into Kinetic energy in the turbine.

o Finally, the turbine drives the generator, producing Electrical energy.

2. What are the advantages of generating electrical energy using hydroelectric power?

o Since no fuel is burnt, there is no pollution resulting from the combustion of fuels.

o If there is sufficient water storage in the dam, electricity can be generated as and when necessary.

o The water reservoir can be replenished during the rainy season, leading to uninterrupted power generation.

3. Explain the working principle of a solar photovoltaic cell.

o Solar photovoltaic cells convert solar energy directly into electrical energy without using a generator.

o This conversion process is based on the principle called the 'photovoltaic effect'.

o These cells are made of semiconductor materials like silicon.

o The electrical power generated is in the form of Direct Current (DC).

Q.4.: Write a Detailed Answer (5 Marks)

1. Write a comprehensive note on the correlation between electrical energy generation and the environment.

o Power generation using fossil fuels (coal, natural gas) or nuclear fuel is not considered environment-friendly.

o Burning coal and natural gas releases harmful gases (carbon dioxide, sulphur oxide, nitrogen oxide) and soot particles, leading to air pollution, respiratory diseases, and increasing global warming.

o Fossil fuels are non-renewable resources, and their limited geological reserves are projected to deplete, posing a future energy crisis.

o Nuclear power plants produce dangerous radioactive waste, and managing the disposal of this waste is a complex and serious environmental problem.

o Sources like water (hydroelectric), wind energy, and solar energy are environment-friendly (green energy) because they are renewable (never-ending) and do not cause environmental pollution during power generation, providing a sustainable alternative.

5: हरित ऊर्जेच्या दिशेने ( गुण: पंचवीस)

Q.1.: थोडक्यात उत्तरे लिहा किंवा रिकाम्या जागा भरा ( गुण: 5)

1. रिकाम्या जागा भरा: विद्युत निर्मितीसाठी टर्बाइन फिरवण्यासाठी एक ....................... लागतो.

2. रिकाम्या जागा भरा: सौर विद्युत घट (Solar cell) तयार करण्यासाठी ....................... या विशिष्ट प्रकारच्या पदार्थांचा वापर केला जातो.

3. योग्य पर्याय निवडा: पवन ऊर्जेवर आधारित विद्युत निर्मिती केंद्रात ऊर्जा रूपांतरणाचे टप्पे (सर्वात जास्त आहेत / सर्वात कमी आहेत / मध्यम आहेत).

4. योग्य पर्याय निवडा: अणु-विद्युत निर्मिती केंद्रात टर्बाइन फिरवण्यासाठी (नैसर्गिक वायू / पाण्याची पातळी / उच्च तापमानाची व दाबाची वाफ) वापरली जाते.

5. रिकाम्या जागा भरा: जलविद्युत निर्मितीमध्ये धरणात साठलेल्या पाण्यात ....................... ऊर्जा असते.

Q.2.: शास्त्रीय कारणे लिहा ( गुण: 6)

1. जीवाश्म ऊर्जा हे हरित ऊर्जेचे उदाहरण नाही, याचे शास्त्रीय कारण स्पष्ट करा.

2. पवन ऊर्जा, जलविद्युत ऊर्जा आणि सौर ऊर्जा यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणतात, याचे शास्त्रीय कारण द्या.

Q.3.: संकल्पना स्पष्ट करा ( गुण: 9)

1. औष्णिक विद्युत निर्मिती केंद्रातील ऊर्जा रूपांतरण टप्प्याटप्प्याने स्पष्ट करा.

2. नैसर्गिक वायू ऊर्जेवर आधारित विद्युत केंद्रात ऊर्जा रूपांतरण कसे होते, हे स्पष्ट करा.

3. जल-विद्युत निर्मितीचे काही फायदे स्पष्ट करा.

Q.4.: सविस्तर उत्तर ( गुण: 5)

1. विद्युत निर्मिती आणि पर्यावरण यांच्या सहसंबंधावर एक टीप लिहा.

मराठी उत्तरे

Q.1.: थोडक्यात उत्तरे लिहा किंवा रिकाम्या जागा भरा ( गुण: 5)

1. रिकाम्या जागा भरा: विद्युत निर्मितीसाठी टर्बाइन फिरवण्यासाठी एक ऊर्जास्रोत लागतो.

2. रिकाम्या जागा भरा: सौर विद्युत घट (Solar cell) तयार करण्यासाठी अर्धवाहक या विशिष्ट प्रकारच्या पदार्थांचा वापर केला जातो.

3. योग्य पर्याय निवडा: पवन ऊर्जेवर आधारित विद्युत निर्मिती केंद्रात ऊर्जा रूपांतरणाचे टप्पे (सर्वात कमी आहेत). (पवन ऊर्जेमध्ये ऊर्जा रूपांतरणाचे टप्पे सर्वात कमी असतात).

4. योग्य पर्याय निवडा: अणु-विद्युत निर्मिती केंद्रात टर्बाइन फिरवण्यासाठी (उच्च तापमानाची व दाबाची वाफ) वापरली जाते.

5. रिकाम्या जागा भरा: जलविद्युत निर्मितीमध्ये धरणात साठलेल्या पाण्यात स्थितीज ऊर्जा असते.

Q.2.: शास्त्रीय कारणे लिहा ( गुण: 6)

1. जीवाश्म ऊर्जा हे हरित ऊर्जेचे उदाहरण नाही, याचे शास्त्रीय कारण स्पष्ट करा.

o जीवाश्म इंधने (उदा. कोळसा) जाळल्यामुळे कार्बन डायऑक्साईड, सल्फर ऑक्साईड आणि नायट्रोजन ऑक्साईड यांसारखे आरोग्यस घातक वायू वातावरणात उत्सर्जित होतात.

o या वायूंच्या उत्सर्जनामुळे हवा प्रदूषित होते आणि जागतिक तापमान वाढण्यास हातभार लागतो.

o जीवाश्म इंधनाचे साठे भूगर्भात मर्यादित असून, ते भविष्यात संपणार आहेत. त्यामुळे ते शाश्वत (sustainable) ऊर्जास्रोत नाहीत.

2. पवन ऊर्जा, जलविद्युत ऊर्जा आणि सौर ऊर्जा यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणतात, याचे शास्त्रीय कारण द्या.

o या ऊर्जास्रोतांमध्ये वापरले जाणारे घटक, म्हणजेच वेगवान वाहणारा वारा, सूर्यप्रकाश आणि जलसाठा हे कधीही न संपणारे आणि शाश्वत (अक्षय) आहेत.

o या प्रकारांनी विद्युत निर्मिती केल्यास पर्यावरणावर नकारात्मक परिणाम होत नाही, कारण इंधन ज्वलन होत नसल्याने प्रदूषण टाळले जाते.

o या स्रोतांना 'हरित ऊर्जा' म्हणतात कारण ते शाश्वत ऊर्जा पुरवतात आणि पर्यावरण स्नेही आहेत.

Q.3.: संकल्पना स्पष्ट करा ( गुण: 9)

1. औष्णिक विद्युत निर्मिती केंद्रातील ऊर्जा रूपांतरण टप्प्याटप्प्याने स्पष्ट करा.

o कोळशामधील रासायनिक ऊर्जेचे रूपांतर कोळशाच्या ज्वलनाने औष्णिक ऊर्जेत होते.

o या औष्णिक ऊर्जेमुळे पाण्याची उच्च तापमानाची व दाबाची वाफ होते, म्हणजेच वाफेतील गतिज ऊर्जा तयार होते.

o या वाफेच्या शक्तीने टर्बाइन फिरते, ज्यामुळे टर्बाइनमधील गतिज ऊर्जा तयार होते.

o शेवटी, टर्बाइन जनित्र (Generator) फिरवून विद्युत ऊर्जा निर्माण करते.

2. नैसर्गिक वायू ऊर्जेवर आधारित विद्युत केंद्रात ऊर्जा रूपांतरण कसे होते, हे स्पष्ट करा.

o नैसर्गिक वायूमध्ये असलेली रासायनिक ऊर्जा.

o नैसर्गिक वायूच्या ज्वलनाने उच्च तापमानाची व दाबाची गतिज ऊर्जा (वायूच्या स्वरूपात) निर्माण होते.

o ही गतिज ऊर्जा वायूवर चालणारे टर्बाइन फिरवते, ज्यामुळे टर्बाइनमधील गतिज ऊर्जा तयार होते.

o टर्बाइन जनित्र फिरवून विद्युत ऊर्जा निर्माण करते.

3. जल-विद्युत निर्मितीचे काही फायदे स्पष्ट करा.

o या केंद्रात कुठल्याही प्रकारचे इंधनाचे ज्वलन होत नसल्यामुळे प्रदूषण होत नाही.

o धरणात पुरेसा पाणीसाठा असल्यास, वीज निर्मिती पाहिजे तेव्हा करणे शक्य आहे.

o वीज निर्मिती करताना धरणातील पाणी वापरले तरी पावसामुळे धरण पुन्हा भरल्यास वीज निर्मिती अखंड होऊ शकते.

Q.4.: सविस्तर उत्तर ( गुण: 5)

1. विद्युत निर्मिती आणि पर्यावरण यांच्या सहसंबंधावर एक टीप लिहा.

o कोळसा, नैसर्गिक वायू यांसारखी जीवाश्म इंधने किंवा अणु-इंधने वापरून केलेली विद्युत निर्मिती पर्यावरण स्नेही नाही.

o जीवाश्म इंधनांच्या ज्वलनातून कार्बन डायऑक्साईडचे प्रमाण वाढते, ज्यामुळे जागतिक तापमान वाढते. सल्फर आणि नायट्रोजन ऑक्साईड्समुळे आम्ल वर्षासारखे परिणाम होतात.

o जीवाश्म इंधनाचे साठे भूगर्भात मर्यादित असल्याने, भविष्यातील ऊर्जा गरजा पूर्ण करण्यासाठी हे स्रोत शाश्वत नाहीत.

o अणु-ऊर्जा केंद्रात आण्विक-इंधनाचे विखंडन झाल्यानंतर, तयार होणारा आण्विक कचरा धोकादायक असतो आणि त्याची विल्हेवाट लावणे हा एक जटिल प्रश्न आहे.

o या समस्या टाळण्यासाठी जलविद्युत, पवन ऊर्जा आणि सौर ऊर्जा यांसारख्या नूतनीकरणक्षम ऊर्जास्रोतांचा वापर करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांना 'हरित ऊर्जा' म्हणतात, कारण ते प्रदूषण निर्माण न करता शाश्वत ऊर्जा पुरवतात.

6: Animal Classification (25 Marks)

Q. 1. Choose the Correct Option and complete the following statements. (5 Marks)

A. Degenerated or underdeveloped useless organs of organisms are called as: I. Functional organs II. Vestigial organs III. Connecting links IV. Primitive cells

B. Which special cells are present in the body of sponges (Porifera)? I. Ectodermal cells II. Cnidoblasts III. Collar cells IV. Germ cells

C. Which of the following animal's body shows bilateral symmetry? I. Star fish II. Jelly fish III. Sponge IV. Earthworm

D. Bat is included in which class? I. Amphibia II. Reptilia III. Mammalia IV. Aves

E. The body of unicellular organisms is organized at which level? I. Cell-tissue grade II. Organ-system grade III. Protoplasmic grade IV. Tissue-organ grade

Q. 2. Give Scientific Reasons. (6 Marks)

A. Though tortoise lives on land as well as in water, it cannot be included in class- Amphibia.

B. Balanoglossus is connecting link between non-chordates & chordates.

Q. 3. Distinguish Between the following. (8 Marks)

A. Butterfly (Arthropoda) and Bat (Mammalia). (Write distinguishing properties).

B. Acoelomate and Pseudocoelomate animals.

Q. 4. Answer in Brief. (Attempt Any Two) (6 Marks)

A. Write the benefits of Animal Classification.

B. Write four distinguishing characters of phylum- Echinodermata.

C. Explain the basis (criteria) for the new system of animal classification.

English Test Solutions

Q. 1. Choose the Correct Option and complete the following statements. (5 Marks)

A. Degenerated or underdeveloped useless organs of organisms are called as: Vestigial organs.

B. Which special cells are present in the body of sponges (Porifera)? Collar cells. C. Which of the following animal's body shows bilateral symmetry? Earthworm. D. Bat is included in which class? Mammalia.

E. The body of unicellular organisms is organized at which level? Protoplasmic grade.

Q. 2. Give Scientific Reasons. (6 Marks)

A. Though tortoise lives on land as well as in water, it cannot be included in class- Amphibia. (3 Marks)

· Tortoise belongs to Class Reptilia. Reptiles are fully terrestrial animals that crawl on the ground as their bodies are not lifted. Their skin is dry and scaly. They possess an external skeleton in the form of scales and their body temperature is not constant (they are cold-blooded/Poikilothermic).

· Class Amphibia, however, includes animals that live in water only during their larval stage (aquatic respiration) and can live both in water and on land during their adult stage (aquatic and aerial respiration). Amphibians lack an external skeleton, and their skin is usually soft and kept moist for respiration. Since the tortoise exhibits characteristics defining the Reptilia class, such as dry skin and scales, it cannot be classified as an amphibian.

B. Balanoglossus is connecting link between non-chordates & chordates. (3 Marks)

· Balanoglossus is considered a connecting link because it shows properties of both non-chordate and chordate animals.

· The presence of notochord is a characteristic of chordates.

· Balanoglossus is included in the phylum Hemichordata (Adhvasamprushtrajju), which is considered a connecting link between non-chordates and chordates in terms of evolution.

Q. 3. Distinguish Between the following. (Attempt Any Two) (8 Marks)

A. Butterfly (Arthropoda) and Bat (Mammalia). (4 Marks)

Butterfly (Arthropoda)	Bat (Mammalia)
It belongs to the phylum Arthropoda.	It belongs to the class Mammalia.
Its body is triploblastic and segmented, and it possesses an exoskeleton made of chitin.	It possesses hair or fur as an external skeleton.
It is generally cold-blooded (Poikilothermic).	It is warm-blooded (Homeothermic).
Its forelimbs are not modified into wings as they are insects.	Its forelimbs are modified into patagium/wings, which are a part of the body segmentation (Head, Neck, Trunk, Tail).

B. Acoelomate and Pseudocoelomate animals. (4 Marks)

Acoelomate animals: These animals lack a body cavity (coelom). The body cavity is absent in animals from phyla such as Porifera, Cnidaria, and Platyhelminthes. They may be diploblastic (like Cnidarians) or triploblastic (like Platyhelminthes).
Pseudocoelomate animals: These animals possess a body cavity, but it is not formed during embryonic development in the standard way (from mesoderm). They have a pseudocoelom. Animals belonging to the phylum Aschelminthes (roundworms) are examples of pseudocoelomates.

Q. 4. Answer in Brief. (Attempt Any Two) (6 Marks)

A. Write the benefits of Animal Classification. (3 Marks)

It simplifies the study of animals.
Studying a few representative animals from a group provides information about all the animals in that group.
It helps provide information about the evolution of animals.
It aids in the identification of animals and increases the accuracy of identification.
It helps in understanding the relationship between animals and other organisms.
It helps in understanding the exact location and natural habitat of each animal.
It provides information about the different types of adaptations in animals.

B. Write four distinguishing characters of phylum- Echinodermata. (3 Marks)

These animals are found only in the sea.
Their body is triploblastic and eucoelomate.
Their body symmetry is radial symmetry in the adult stage, but bilateral symmetry in the larval stage.
They possess a spine (calcareous/made of calcium carbonate) as an external skeleton.
They have a water vascular system that is useful for locomotion and food capture.
They possess the ability of regeneration. (Any four of these points should be written.)

C. Explain the basis (criteria) for the new system of animal classification. (3 Marks)

The new system of animal classification is based on the following criteria:

Structural Organization: Based on how the body is formed, such as Protoplasmic grade (unicellular), Cellular grade (Porifera), Cell-Tissue grade (Cnidaria), Tissue-Organ grade (Flatworms), or Organ-System grade (most complex animals).
Body Symmetry: This includes asymmetrical body (like Porifera), radial symmetry (like Cnidaria), or bilateral symmetry.
Germinal Layers: Whether the animals are diploblastic (two germ layers: Ectoderm & Endoderm) or triploblastic (three germ layers: Ectoderm, Mesoderm & Endoderm).
Body Cavity (Coelom): Whether the animal is Acoelomate (no body cavity), Pseudocoelomate (false body cavity), or Eucoelomate (true body cavity formed from mesoderm).
Body Segmentation: Whether the body is divided into small, similar units or segments (like Annelida).

6 : प्राणी वर्गीकरण (25 गुण)

प्र. 1. योग्य पर्याय निवडून खालील विधाने पूर्ण करा. (5 गुण)

अ. सजीवांमध्ये निकामी झालेले किंवा अपूर्ण वाढ झालेले निरुपयोगी अवयव म्हणजे काय? I. कार्यात्मक अवयव II. अवशेष अंग III. जोडणारे दुवे IV. प्राथमिक पेशी

आ. रंध्ीय प्राण्यांच्या (स्पॉंजेस्) शरीरात कोणत्या वैशिष्ट्यपूर्ण पेशी असतात? I. बहिर्जननस्तर पेशी II. नीडोबलास्ट III. कॉलर पेशी IV. जननपेशी

इ. खालीलपैकी कोणत्या प्राण्याचे शरीर व्दिपाश्र्व सममिती दाखवते?

I. तारा मासा II. जेली फिश III. स्पंज IV. गांडूळ

ई. वटवाघूळ कोणत्या वर्गामध्ये समाविष्ट आहे?

I. उभयचर II. सरीसृप III. सस्तन IV. पक्षी

उ. एकपेशीय सजीवांच्या शरीराचे संघटन काय असते? I. पेशी-ऊती स्तर संघटन II. अवयव-संस्था स्तर संघटन III. जीवद्रव्य-स्तर IV. ऊती-अवयव स्तर संघटन

प्र. 2. शास्त्रीय कारणे लिहा. (कोणतेही दोन) (6 गुण)

अ. कासव जमिनीवर आणि पाण्यातही राहते, तरीही त्याचा उभयचर या वर्गामध्ये समावेश करता येत नाही. (3 गुण)

आ. बॅलॅनोग्लॉससला असृष्ठरज्जू आणि सपृष्ठरज्जू प्राणी यांमधील दुवा म्हणतात. (3 गुण)

प्र. 3. फरक स्पष्ट करा. (कोणतेही दोन) (8 गुण)

अ. फुलपाखरू (संघ: संधीपाद) व वटवाघूळ (वर्ग: सस्तन) यांतील फरकाचे चार मुद्दे स्पष्ट करा. (4 गुण)

ब. देहगुहा नसणारे (Acoelomate) प्राणी आणि आभासी देहगुहा असणारे (Pseudocoelomates) प्राणी. (4 गुण)

प्र. 4. थोडक्यात उत्तरे लिहा. (कोणतेही दोन) (6 गुण)

अ. प्राणी वर्गीकरणाचे फायदे लिहा. (3 गुण)

ब. कंटकचर्मी संघाचे चार गुणधर्म लिहा. (3 गुण)

क. प्राणी वर्गीकरणाच्या नवीन पद्धतीसाठी वापरलेले आधारभूत मुद्दे स्पष्ट करा. (3 गुण)

मराठी उत्तरे

प्र. 1. योग्य पर्याय निवडून खालील विधाने पूर्ण करा. (5 गुण)

अ. सजीवांमध्ये निकामी झालेले किंवा अपूर्ण वाढ झालेले निरुपयोगी अवयव म्हणजे काय? अवशेष अंग.

आ. रंध्ीय प्राण्यांच्या (स्पॉंजेस्) शरीरात कोणत्या वैशिष्ट्यपूर्ण पेशी असतात? कॉलर पेशी.

इ. खालीलपैकी कोणत्या प्राण्याचे शरीर व्दिपाश्र्व सममिती दाखवते? गांडूळ.

ई. वटवाघूळ कोणत्या वर्गामध्ये समाविष्ट आहे? सस्तन.

उ. एकपेशीय सजीवांच्या शरीराचे संघटन काय असते? जीवद्रव्य-स्तर.

प्र. 2. शास्त्रीय कारणे लिहा. (कोणतेही दोन) (6 गुण)

अ. कासव जमिनीवर आणि पाण्यातही राहते, तरीही त्याचा उभयचर या वर्गामध्ये समावेश करता येत नाही. (3 गुण)

कासव हा सरीसृप (Reptilia) प्राणी वर्गात मोडतो.
सरीसृप प्राणी हे पूर्णपणे भूचर झालेले असून ते सरपटतात. त्यांची त्वचा कोरडी असून ती खवल्यांनी आच्छादलेली असते. तसेच त्यांच्या शरीराचे तापमान स्थिर नसते (शीतरक्ती).
उभयचर (Amphibia) प्राणी त्यांच्या डिंभ अवस्थेत पाण्यात राहतात आणि जलीय श्वसन करतात. प्रौढ अवस्थेत ते पाणी आणि जमीन दोन्ही ठिकाणी राहू शकतात, आणि त्यांची त्वचा मृदू आणि ओलसर असते, तसेच बाह्यकंकाल नसते.
कासवामध्ये सरीसृप प्राण्यांची वैशिष्ट्ये (उदा. कोरडी त्वचा, खवले) असल्याने, त्याचा समावेश उभयचर वर्गात होत नाही.

आ. बॅलॅनोग्लॉससला असृष्ठरज्जू आणि सपृष्ठरज्जू प्राणी यांमधील दुवा म्हणतात. (3 गुण)

बॅलॅनोग्लॉसस या प्राण्याला उत्क्रांतीच्या दृष्टिकोनातून असृष्ठरज्जू प्राणी आणि सपृष्ठरज्जू प्राणी यांमधील दुवा मानतात.
हा प्राणी या दोन्ही प्रकारच्या प्राण्यांचे गुणधर्म थोड्याफार प्रमाणात दाखवतो.
सपृष्ठरज्जू प्राण्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या शरीरात पृष्ठरज्जू नावाचा आधारक असतो. बॅलॅनोग्लॉसस हा अर्धसमपृष्ठरज्जू प्राणी संघात मोडतो, ज्यामुळे तो सपृष्ठरज्जू प्राण्यांचे काही गुणधर्म दाखवतो.

प्र. 3. फरक स्पष्ट करा. (कोणतेही दोन) (8 गुण)

अ. फुलपाखरू (संघ: संधीपाद) व वटवाघूळ (वर्ग: सस्तन). (4 गुण)

फुलपाखरू (संधीपाद)	वटवाघूळ (सस्तन)
हा संधीपाद (Arthropoda) संघात समाविष्ट आहे.	हा सस्तन (Mammalia) वर्गात समाविष्ट आहे.
शरीराभोवती कायटिनयुक्त बाह्यकंकाल असते.	शरीराभोवती केसांच्या किंवा लोकरीच्या स्वरूपात बाह्यकंकाल असते.
हे प्राणी शीतरक्ती असतात (शरीराचे तापमान स्थिर नसते).	हे प्राणी उष्णरक्ती (Homeothermic) असतात (शरीराचे तापमान स्थिर राखू शकतात).
याचे अग्रउपांगे (पुढील अवयव) पंखांमध्ये रूपांतरित झालेले नसतात; ते कीटक असतात.	याचे अग्रउपांगे (पुढील अवयव) चर्मपर (Patagium) मध्ये रूपांतरित झालेले असतात.

ब. देहगुहा नसणारे (Acoelomate) प्राणी आणि आभासी देहगुहा असणारे (Pseudocoelomates) प्राणी. (4 गुण)

देहगुहा नसणारे (Acoelomate) प्राणी: ज्या प्राण्यांमध्ये देहगुहा (शरीरभित्ती व आंतरिक अवयवांदरम्यानची पोकळी) पूर्णपणे अनुपस्थित असते, त्यांना देहगुहा नसणारे प्राणी म्हणतात. उदाहरणे: रंध्ीय, नीडारिया आणि चपटे कृमी संघातील प्राणी. हे प्राणी द्विसतरी (Diploblastic) किंवा त्रिसतरी (Triploblastic) असू शकतात.
आभासी देहगुहा असणारे (Pseudocoelomates) प्राणी: ज्या प्राण्यांमध्ये देहगुहा असते, परंतु ती भ्रूण विकासाच्या वेळी मेसोडर्मपासून बनत नाही. म्हणून ती खरी देहगुहा मानली जात नाही. उदाहरणे: गोल कृमी संघातील प्राणी (उदा. पोटातील जंत/जंतू).

प्र. 4. थोडक्यात उत्तरे लिहा. (कोणतेही दोन) (6 गुण)

अ. प्राणी वर्गीकरणाचे फायदे लिहा. (3 गुण)

प्राण्यांचा अभ्यास करणे सोयीस्कर होते.
एखाद्या गटातील प्राण्यांचा अभ्यास केल्यास त्या गटातील सर्व प्राण्यांविषयी माहिती मिळते.
प्राण्यांच्या उत्क्रांतीविषयी माहिती मिळते.
प्राण्यांना ओळखणे सोपे होते व अचूकता येते.
प्राण्यांचे इतर सजीवांशी असलेले नाते समजायला मदत होते.
प्रत्येक प्राण्याचा अधिवास आणि निसर्गातील नेमके स्थान समजायला मदत होते.
प्राण्यांमधील वेगवेगळ्या प्रकारच्या अनुकूलनांची माहिती मिळते.

ब. कंटकचर्मी संघाचे चार गुणधर्म लिहा. (3 गुण)

हे प्राणी फक्त समुद्राच्या पाण्यात आढळणारे जलचर प्राणी आहेत.
या प्राण्यांचे शरीर त्रिसतरी आणि देहगुहायुक्त असते.
प्रौढावस्थेत या प्राण्यांचे शरीर अरिय सममिती (Radial symmetry) दाखवते, पण त्यांच्या अळ्या द्विपार्श्व सममिती (Bilateral symmetry) दाखवतात.
त्यांच्या शरीरात कॅल्शिअम कार्बोनेटयुक्त शुष्कांचे बाह्यकंकाल असते, ज्यामुळे त्यांची त्वचा काटेरी होते.
यांच्यात प्रचलनासाठी आणि अन्न पकडण्यासाठी जलसंवहनी (Water vascular) संस्था असते.
त्यांच्यामध्ये पुनरुद्भवन क्षमता असते. (यापैकी कोणतेही चार मुद्दे आवश्यक)

क. प्राणी वर्गीकरणाच्या नवीन पद्धतीसाठी वापरलेले आधारभूत मुद्दे स्पष्ट करा. (3 गुण)

प्राणी वर्गीकरणासाठी रॉबर्ट व्हिटाकर यांच्या पंचसृष्टी पद्धतीनुसार खालील मुद्द्यांचा आधार घेतला जातो:

रचनात्मक संघटन (Structural organization): पेशीस्तर (Cellular grade), ऊतीस्तर (Tissue grade), अवयव-संस्था स्तर (Organ-system grade) यावर आधारित वर्गीकरण.
शारीरिक सममिती (Body symmetry): शरीर सममित आहे की नाही; असल्यास अरीय सममिती (Radial symmetry) किंवा व्दिपाश्र्व सममिती (Bilateral symmetry).
देहगुहा (Body cavity): देहगुहा उपस्थित आहे की नाही (Acoelomate), देहगुहा खोटी आहे (Pseudocoelomate), की खरी देहगुहा आहे (Eucoelomate).
जननस्तर (Germinal layers): प्राणी द्विसतरी (Diploblastic) आहेत की त्रिसतरी (Triploblastic).
खंडीभवन (Segmentation): शरीराचे छोटे, समान भागांमध्ये (खंडांमध्ये) विभाजन झाले आहे की नाही.

7: Introduction to Microbiology (Marks: 25)

Q.A. Complete the statement / Match the Pairs / Find the Odd one out (Any five) (5 Marks)

1. Complete the statement: The process of ______ of milk proteins occurs due to lactic acid.

2. Match the Pairs:

· Group 'A': (a) Probiotics (b) Xanthan Gum

· Group 'B': (i) Imparts thickness (ii) Destroys Clostridium

3. Find the Odd one out: Lactobacilli, Streptococcus thermophilus, Saccharomyces cerevisiae, Lactobacillus cremoris. (Note: Give a reason for your choice in the solution.)

4. Complete the statement: Chemically, vinegar is ______ acid.

5. Complete the statement: The bacteria used to clear oil spills are known as ______ bacteria.

6. Match the Pairs:

· Group 'A': (a) Biofuel (b) Bioinsecticide

· Group 'B': (i) Bacillus thuringiensis (ii) Methane

Q.B. Give Scientific Reasons (Any two) (6 Marks)

1. Use of mutant strains has been increased in industrial microbiology. (3 Marks)

2. Microbial enzymes are used instead of chemical catalysts in the chemical industry. (3 Marks)

3. Probiotic products are becoming increasingly popular. (3 Marks)

Q.C. Answer the following (Any two) (8 Marks)

1. Explain the process of cheese production. (4 Marks)

2. What is the role of microbes in compost production? (4 Marks)

3. Name the various forms of biofuels obtained by microbial processes and explain why it is necessary to increase their use. (4 Marks)

Q.D. Describe in detail (Any one) (6 Marks)

1. Explain the concept of Clean Technology with reference to the use of bacteria in decomposing xenobiotic chemicals and the role of HCB. (6 Marks)

2. Describe the steps involved in sewage management using microbial processes. (6 Marks)

Solutions - English Test

Q.A. Complete the statement / Match the Pairs / Find the Odd one out (Any five) (5 Marks)

1. Coagulation

2. (a) Probiotics - (ii) Destroys Clostridium; (b) Xanthan Gum - (i) Imparts thickness

3. Saccharomyces cerevisiae. (Reason: It is a yeast used for bread/vinegar production, while others are bacteria primarily used for dairy products like yogurt/cheese.)

4. Acetic (or 4% acetic)

5. Hydrocarbonoclastic (HCB)

6. (a) Biofuel - (ii) Methane; (b) Bioinsecticide - (i) Bacillus thuringiensis

Q.B. Give Scientific Reasons (Any two) (6 Marks)

1. Use of mutant strains has been increased in industrial microbiology. (3 Marks)

· Mutant strains are genetically altered microbes. (1 Mark)

· They are selected to have a higher yield of the required product (e.g., specific enzyme, antibiotic, or organic acid). (1 Mark)

· They make the industrial process more efficient and economical by working faster or using cheaper substrates. (1 Mark)

2. Microbial enzymes are used instead of chemical catalysts in the chemical industry. (3 Marks)

· Microbial enzymes are active at low temperatures, low pH, and normal pressure, which leads to energy savings. (1 Mark)

· They are highly specific, which reduces unwanted by-products and the need for complex purification. (1 Mark)

· They are eco-friendly because they decompose naturally (Clean Technology). (1 Mark)

3. Probiotic products are becoming increasingly popular. (3 Marks)

· Probiotics contain active, useful bacteria (like Lactobacilli) which maintain the balance of intestinal microorganisms. (1 Mark)

· They help to destroy harmful bacteria (e.g., Clostridium) and increase the body's resistance to diseases. (1 Mark)

· They are also used to re-activate useful microbes that have become inactive due to antibiotic treatment. (1 Mark)

Q.C. Answer the following (Any two) (8 Marks)

1. Explain the process of cheese production. (4 Marks)

· First, milk is subjected to chemical and microbiological tests. (1 Mark)

· Colours and microbes (Lactobacillus lactis, Streptococcus thermophilus, etc.) are added to give the milk a sour taste. (1 Mark)

· The solid yogurt is cut into pieces (curds) and processed through steps like washing, rubbing, salting, and adding essential microbes/flavours. (1 Mark)

· The processed cheese is pressed, cut into pieces, and stored for ripening. (1 Mark)

2. What is the role of microbes in compost production? (4 Marks)

· The main role of microbes (bacteria and fungi) is to act as decomposers. (1 Mark)

· They break down complex organic material (like urban, agricultural, and domestic waste) into simpler substances. (1 Mark)

· This decomposition process generates humus and releases essential plant nutrients back into the soil, thus creating high-quality compost manure. (1 Mark)

· The microbes help in the efficient management of solid waste and reduce the need for chemical fertilizers. (1 Mark)

3. Name the various forms of biofuels obtained by microbial processes and explain why it is necessary to increase their use. (4 Marks)

· Forms of Biofuels: (1 Mark each for any three)

1. Ethanol (Liquid): Obtained from fermentation of molasses by Saccharomyces.

2. Methane (Gaseous): Obtained by anaerobic decomposition of waste.

3. Hydrogen (Gaseous): Released during bio-photolysis of water by bacteria.

· Necessity to Increase Use: Biofuels are important among renewable sources of energy. They are generally considered cleaner fuels (e.g., non-polluting and preventing vehicular emissions) and are available in plenty, making them reliable fuels for the future. (1 Mark)

Q.D. Describe in detail (Any one) (6 Marks)

1. Explain the concept of Clean Technology with reference to the use of bacteria in decomposing xenobiotic chemicals and the role of HCB. (6 Marks)

· Clean Technology: It is the use of microbes (known as Bioremediation) to clean up environmental pollutants and manage waste, leveraging their natural ability to decompose man-made chemicals and hydrocarbons. (2 Marks)

· Decomposition of Xenobiotic Chemicals (Sewage): Microbes decompose the carbon compounds in sewage to generate Methane and CO₂. Additionally, phenol-oxidizing bacteria decompose xenobiotic chemicals (foreign, persistent, man-made substances) found in sewage. (2 Marks)

· Role of HCB in Oil Spills: Hydrocarbonoclastic Bacteria (HCB), such as Pseudomonas spp., are used to clear oil spills in oceans/rivers. HCB decomposes the hydrocarbons in the oil into CO₂ and water, effectively cleaning the water surface without mechanical methods. (2 Marks)

2. Describe the steps involved in sewage management using microbial processes. (6 Marks)

· Initial Mixing: Sewage is mixed with specific microbes that can decompose compounds and destroy pathogens of diseases like cholera and typhoid. (2 Marks)

· Decomposition: The microbes perform anaerobic decomposition of the carbon compounds present in the sewage, which generates Methane and CO₂ (bio-gas). (2 Marks)

· Phenol Decomposition: Phenol-oxidizing bacteria are used to decompose the xenobiotic chemicals in the sewage. (1 Mark)

· Sludge Treatment: The resulting sludge (semi-solid waste) is used as fertilizer. The treated wastewater (effluent) is then safe enough for release into the environment. (1 Mark)

7: ओळख सूक्ष्मजीवशास्त्राची (गुण: 25)

प्र.अ. योग्य पर्याय निवडा / जोड्या लावा / वेगळा शब्द ओळखा (कोणतेही पाच) (5 गुण)

1. विधान पूर्ण करा: लॅक्टिक आम्लामुळे दुधातील प्रथिनांचे ______ होण्याची क्रिया घडते.

2. जोड्या लावा:

· गट 'अ': (अ) प्रोबायोटीक्स (ब) झॅन्थॅन डिंक

· गट 'ब': (१) क्लॉस्ट्रीडीअमचा नाश करतो (२) पदार्थाला घट्टपणा देतो

3. वेगळा शब्द ओळखा: लॅक्टोबॅसिलाय, स्ट्रेप्टोकोकस थर्मोफिलस, सॅकरोमायसिस सेरेव्हिसी, लॅक्टोबॅसिलस क्रिमोरिस. (टीप: उत्तरामध्ये वेगळा शब्द निवडण्याचे कारण स्पष्ट करा.)

4. विधान पूर्ण करा: रासायनिकदृष्ट्या व्हिनेगर म्हणजे ______ आम्ल होय.

5. विधान पूर्ण करा: समुद्रातील किंवा नदीतील तेलाचे तवंग नष्ट करण्यासाठी ______ जीवाणूंचा उपयोग करतात.

6. जोड्या लावा:

· गट 'अ': (अ) जैवइंधन (ब) जैवकीटकनाशक

· गट 'ब': (१) बॅसिलस थुरिन्जिएन्सिस (२) मिथेन

प्र.ब. शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन) (6 गुण)

1. औद्योगिक सूक्ष्मजीवशास्त्रात उत्परिवर्तित प्रजातींचा वापर वाढला आहे. (3 गुण)

2. रसायन उद्योगात रासायनिक उत्प्रेरकांऐवजी सूक्ष्मजैविक विकरे वापरली जातात. (3 गुण)

3. प्रोबायोटीक्स खाद्यपदार्थांची लोकप्रियता वाढत आहे. (3 गुण)

प्र.क. पुढील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) (8 गुण)

1. चीज (Cheese) निर्मितीची प्रक्रिया स्पष्ट करा. (4 गुण)

2. कंपोस्ट खत निर्मितीत सूक्ष्मजीवांची भूमिका स्पष्ट करा. (4 गुण)

3. सूक्ष्मजैविक प्रक्रियांनी कोणकोणती जैवइंधने मिळवता येतात? ह्या इंधनांचा वापर वाढवणे का गरजेचे आहे? (4 गुण)

प्र.ड. सविस्तर वर्णन करा (कोणताही एक) (6 गुण)

1. तेलाचे तवंग नष्ट करण्यासाठी HCB (Hydrocarbonoclastic Bacteria) चा वापर आणि झेनोबायोटीक रसायने विघटित करणाऱ्या जीवाणूंच्या संदर्भात स्वच्छ तंत्रज्ञान (Clean Technology) संकल्पना स्पष्ट करा. (6 गुण)

2. सूक्ष्मजैविक प्रक्रियेचा उपयोग करून सांडपाणी व्यवस्थापन (Sewage Management) कसे केले जाते, ते टप्प्याटप्प्याने स्पष्ट करा. (6 गुण)

1. क्लथन (Coagulation)

2. (अ) प्रोबायोटीक्स - (१) क्लॉस्ट्रीडीअमचा नाश करतो; (ब) झॅन्थॅन डिंक - (२) पदार्थाला घट्टपणा देतो

3. सॅकरोमायसिस सेरेव्हिसी. (कारण: तो किण्व (Yeast) आहे, तर बाकीचे जीवाणू (Bacteria) आहेत.)

4. अॅसेटीक आम्ल (४% अॅसेटीक आम्ल)

5. हायड्रोकार्बनॉलॅस्टीक जीवाणू (HCB)

6. (अ) जैवइंधन - (२) मिथेन; (ब) जैवकीटकनाशक - (१) बॅसिलस थुरिन्जिएन्सिस

प्र.ब. शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन) (6 गुण)

1. औद्योगिक सूक्ष्मजीवशास्त्रात उत्परिवर्तित प्रजातींचा वापर वाढला आहे. (3 गुण)

· उत्परिवर्तित (Mutant) प्रजाती हे जनुकीय बदल केलेले सूक्ष्मजीव आहेत. (1 गुण)

· या प्रजाती आवश्यक उत्पादनाचे जास्त प्रमाणात उत्पादन करण्यासाठी निवडले जातात. (1 गुण)

· ते कमी खर्चात किंवा सहज उपलब्ध असलेल्या कच्च्या मालाचा वापर करून प्रक्रिया पूर्ण करतात, ज्यामुळे उद्योग कार्यक्षम बनतो. (1 गुण)

2. रसायन उद्योगात रासायनिक उत्प्रेरकांऐवजी सूक्ष्मजैविक विकरे वापरली जातात. (3 गुण)

· सूक्ष्मजैविक विकरे कमी तापमान, कमी pH आणि सामान्य दाबावरही सक्रिय असतात, ज्यामुळे ऊर्जेची बचत होते. (1 गुण)

· ही विकरे अत्यंत विशिष्ट (Specific) असतात, ज्यामुळे अनावश्यक उपउत्पादने (by-products) कमी होतात. (1 गुण)

· ही विकरे विघटनशील असल्याने ती पर्यावरणपूरक असतात. (1 गुण)

3. प्रोबायोटीक्स खाद्यपदार्थांची लोकप्रियता वाढत आहे. (3 गुण)

· प्रोबायोटीक्समध्ये सक्रिय, उपयुक्त जीवाणू (उदा. लॅक्टोबॅसिलाय) असतात, जे आतड्यांतील सूक्ष्मजीवाणूंचे संतुलन राखतात. (1 गुण)

· ते उपद्रवी जीवाणूंचा नाश करतात आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतात. (1 गुण)

· प्रतिजैविक उपचारांमुळे निष्क्रिय झालेले उपयुक्त जीवाणू प्रोबायोटीक्समुळे पुन्हा सक्रिय होतात आणि अतिसारावरही ते उपयुक्त आहेत. (1 गुण)

प्र.क. पुढील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) (8 गुण)

1. चीज (Cheese) निर्मितीची प्रक्रिया स्पष्ट करा. (4 गुण)

· सर्वप्रथम, दुधाची रासायनिक आणि सूक्ष्मजैविक चाचणी केली जाते. (1 गुण)

· त्यानंतर दुधामध्ये लॅक्टोबॅसिलस लॅक्टिस, स्ट्रेप्टोकोकस थर्मोफिलस यांसारखे जीवाणू आणि रंग मिसळले जातात, ज्यामुळे आंबटपणा येतो. (1 गुण)

· दूध आंबल्यावर तयार झालेल्या दह्याच्या गाठींचे तुकडे करून त्यांना धुणे, घासणे, मीठ लावणे व आवश्यक सूक्ष्मजीव/फ्लेवर्स मिसळले जातात. (1 गुण)

· तुकड्यांवर दाब देऊन त्यांना दाबले जाते, कापले जाते आणि रिपनिंगसाठी (Ripping) साठवले जाते. (1 गुण)

2. कंपोस्ट खत निर्मितीत सूक्ष्मजीवांची भूमिका स्पष्ट करा. (4 गुण)

· सूक्ष्मजीवांची (जीवाणू आणि कवके) मुख्य भूमिका विघटक (Decomposers) म्हणून असते. (1 गुण)

· ते कचऱ्यामधील जटिल कार्बनी पदार्थ सोप्या अकार्बनी पदार्थांमध्ये रूपांतरित करतात. (1 गुण)

· या प्रक्रियेतून ह्युमस तयार होते आणि वनस्पतींसाठी आवश्यक पोषक घटक मातीत परत सोडले जातात, ज्यामुळे उच्च दर्जाचे कंपोस्ट खत मिळते. (1 गुण)

· सूक्ष्मजीव घन कचऱ्याचे प्रभावी व्यवस्थापन करण्यास मदत करतात. (1 गुण)

3. सूक्ष्मजैविक प्रक्रियांनी कोणकोणती जैवइंधने मिळवता येतात? ह्या इंधनांचा वापर वाढवणे का गरजेचे आहे? (4 गुण)

· जैवइंधनाचे प्रकार: (1 गुण प्रत्येकी कोणत्याही तीन प्रकारांसाठी)

1. इथेनॉल (द्रव इंधन): सॅकरोमायसिसद्वारे मळीचे किण्वन करून मिळवतात.

2. मिथेन (वायू इंधन): कचऱ्याच्या विनॉक्सि (Anaerobic) विघटनातून मिळवतात.

3. हायड्रोजन (वायू इंधन): जीवाणूंद्वारे पाण्याच्या प्रकाश अपघटन (Bio-photolysis) प्रक्रियेतून मुक्त होतो.

· वापर वाढवण्याची गरज: जैवइंधने ही पुनर्नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतांमध्ये महत्त्वाची आहेत. ही इंधने स्वच्छ आणि प्रदूषणमुक्त (उदा. हायड्रोजन) असल्याने, तसेच पुष्कळ प्रमाणात उपलब्ध असल्याने, ती भविष्यासाठी अधिक विश्वसनीय इंधने आहेत. (1 गुण)

प्र.ड. सविस्तर वर्णन करा (कोणताही एक) (6 गुण)

1. तेलाचे तवंग नष्ट करण्यासाठी HCB (Hydrocarbonoclastic Bacteria) चा वापर आणि झेनोबायोटीक रसायने विघटित करणाऱ्या जीवाणूंच्या संदर्भात स्वच्छ तंत्रज्ञान (Clean Technology) संकल्पना स्पष्ट करा. (6 गुण)

· स्वच्छ तंत्रज्ञान: हे पर्यावरणातील प्रदूषके स्वच्छ करण्यासाठी सूक्ष्मजीवांचा वापर करते. मानवनिर्मित रसायने आणि हायड्रोकार्बन्सचे विघटन करण्याची नैसर्गिक क्षमता सूक्ष्मजीवांमध्ये असते. (2 गुण)

· झेनोबायोटीक रसायनांचे विघटन (सांडपाणी): सूक्ष्मजीव सांडपाण्यातील कार्बन संयुगांचे विघटन करून मिथेन आणि CO₂ तयार करतात. याव्यतिरिक्त, फिनॉल-ऑक्सिडायझिंग जीवाणू सांडपाण्यातील झेनोबायोटीक रसायनांचे विघटन करतात. (2 गुण)

· तेलाचे तवंग नष्ट करण्यासाठी HCB: तेल गळती झाल्यास, Pseudomonas spp. सारखे हायड्रोकार्बनॉलॅस्टीक जीवाणू (HCB) वापरले जातात. HCB तेलातील हायड्रोकार्बन्सचे विघटन करून त्यांचे रूपांतर CO₂ आणि पाणी यांमध्ये करतात, ज्यामुळे पाण्याचे पृष्ठभाग जैविक पद्धतीने स्वच्छ होते. (2 गुण)

2. सूक्ष्मजैविक प्रक्रियेचा उपयोग करून सांडपाणी व्यवस्थापन (Sewage Management) कसे केले जाते, ते टप्प्याटप्प्याने स्पष्ट करा. (6 गुण)

· सूक्ष्मजीवांचे मिश्रण: सांडपाणी अशा सूक्ष्मजीवांसोबत मिसळले जाते, जे सांडपाण्यातील संयुगांचे विघटन करू शकतात आणि कॉलरा, टायफॉइडसारख्या रोगांच्या रोगजनकांना नष्ट करू शकतात. (2 गुण)

· कार्बन संयुगांचे विघटन: हे सूक्ष्मजीव सांडपाण्यातील कार्बन संयुगांचे विनॉक्सि विघटन करतात, ज्यातून मिथेन आणि CO₂ (बायो-गॅस) हे इंधन वायू तयार होतात. (2 गुण)

· झेनोबायोटीक विघटन: फिनॉल-ऑक्सिडायझिंग जीवाणू सांडपाण्यातील झेनोबायोटीक रसायनांचे विघटन करतात. (1 गुण)

· गाळ (Sludge) आणि पाणी: या प्रक्रियेत खाली बसलेला अर्ध-घन गाळ खत म्हणून वापरला जातो. प्रक्रिया केलेले सांडपाणी पर्यावरणात सोडण्यासाठी सुरक्षित असते. (1 गुण)

8: Cell Biology and Biotechnology (Marks 25)

Q. A: Choose the Correct Alternative (Mark 5) -

A. Identify the type of cell collected from the embryo prior to fourteen days of zygote formation.

(W) Organ-specific stem cell (X) Embryonic stem cell

(Y) Adipose stem cell (Z) Mesenchymal stem cell

B. The part of the adult human body where stem cells are predominantly found in red marrow is the:

(W) Kidney (X) Liver (Y) Bone (Z) Skin

C. The technology dealing with control over genetic material for human welfare is broadly known as:

(W) Cloning (X) Biotechnology (Y) Evolution (Z) Heredity

D. The protein-based compound used in the treatment of viral infections is:

(W) Insulin (X) Interleukin (Y) Interferon (Z) Erythropoietin

E. To correct an abnormal gene by replacing it with a normal one, the technique used is:

(W) Organ transplantation (X) Gene therapy

(Y) DNA fingerprinting (Z) Tissue culture

Q. B: Give Scientific Reasons (Mark 6)

A. Preservation of stem cells is gaining importance today.

B. In modern agriculture, the use of transgenic crops is highly beneficial.

Q. C: Write Short Notes (Mark 8)

A. DNA Fingerprinting. B. Green Biotechnology.

Q. D: Answer the Following in Detail (Mark 6)

A. Explain the concept of organ transplantation. Which are the essential requirements for this procedure?

Solution - English Test

Q. A: Choose the Correct Alternative (Mark 5) -

A. (X) Embryonic stem cell

B. (Y) Bone (specifically red bone marrow)

C. (X) Biotechnology

D. (Y) Interferon

E. (X) Gene therapy

Q. B: Give Scientific Reasons (Mark 6)

A. Preservation of stem cells is gaining importance today. (Three Marks)

* Stem cells have the potential to grow into any other type of cell, tissue, or organ in the body.

* They can be used for Regenerative Therapy to replace dead or damaged tissues, such as those in Parkinson's disease, or to produce blood cells required in leukemia.

* Storing these cells, especially umbilical cord blood stem cells, ensures they are readily available and perfectly matched for future medical treatments of the individual or their relatives.

B. In modern agriculture, the use of transgenic crops is highly beneficial. (Three Marks)

* Pest Resistance: Transgenic crops, like Bt Cotton, are engineered to be resistant to insect pests, reducing the need for chemical pesticides.

* Tolerance: They can be made tolerant to abiotic stresses like drought, cold, and saline conditions, improving crop yield.

* Nutritional Value: Their nutritional value can be enhanced, such as Golden Rice, which contains Vitamin A.

Q. C: Write Short Notes (Mark 8)

A. DNA Fingerprinting. (Four Marks)

* DNA Fingerprinting is a technique that identifies an individual based on the unique structure of their DNA1111.

* The sequence of genes in every person's DNA is unique, similar to fingerprints.

* This technique is primarily used in forensic science to identify criminals or to determine parentage.

* It also helps in establishing the identity of unknown bodies.

B. Green Biotechnology. (Four Marks)

* Green Biotechnology is the field of biotechnology associated with agriculture and food production.

* It focuses on making crops more sustainable, productive, and nutritionally rich.

* Examples include developing transgenic crops resistant to pests (like Bt Cotton) or herbicides.

* It helps in developing drought-resistant plants, producing biofuels, and improving the quality of food products.

Q. D: Answer the Following in Detail (Mark 6)

A. Explain the concept of organ transplantation. Which are the essential requirements for this procedure? (Six Marks)

* Concept: Organ transplantation is a surgical procedure where a healthy organ is removed from a donor and placed into a recipient whose organ is diseased or damaged. This can significantly extend the lifespan of the recipient.

* Essential Requirements:

* Donor Availability: A suitable donor is required, which can be a living person (for organs like a kidney or part of a liver) or a deceased person (cadaver).

* Tissue and Blood Group Matching: The most crucial requirement is the matching of the donor's organ tissue and blood group with the recipient's body to prevent rejection by the recipient's immune system.

* Immunosuppressants: The recipient must be given immunosuppressant medicines for the rest of their life to lower their body’s immune response and prevent rejection of the transplanted organ.

* Expert Medical Team: A specialized medical and surgical team is required to perform the complex surgery and follow-up care.

8 : पेशीविज्ञान व जैवतंत्रज्ञान ( 25 गुण)

प्र.अ: योग्य पर्याय निवडा (प्रत्येक प्रश्नाला एक गुण) - एकूण पाच गुण

अ. युग्मक निर्मितीच्या चौदा दिवसांपूर्वी भ्रूणातून गोळा केलेल्या पेशींचा प्रकार ओळखा.

(क) अवयव-विशिष्ट मूलपेशी (ख) भ्रूण मूलपेशी

(ग) मेद ऊतीतील मूलपेशी (घ) अस्थिमज्जेतील मूलपेशी

आ. प्रौढ मानवात लाल अस्थिमज्जेमध्ये प्रामुख्याने ज्या प्रकारच्या पेशी आढळतात, त्या कोणत्या?

(क) यकृत पेशी (ख) हृदय पेशी (ग) मूलपेशी (घ) चेता पेशी

इ. मानवी कल्याणासाठी सूक्ष्मजीव, वनस्पती व प्राणी यांच्या क्षमतेवर नियंत्रण मिळवण्याच्या अभ्यासाशी संबंधित तंत्रज्ञान:

(क) उत्क्रांती (ख) जैवतंत्रज्ञान (ग) उत्परिवर्तन (घ) वर्गीकरण

ई. विषाणूजन्य संसर्गावर उपचारासाठी वापरले जाणारे प्रथिन आधारित संयुग:

(क) इन्सुलिन (ख) इंटरल्यूकिन (ग) इंटरफेरॉन (घ) इरिथ्रोपॉयटीन

उ. दोषपूर्ण जनुक काढून त्याऐवजी सामान्य जनुक प्रविष्ट करण्याच्या तंत्राला काय म्हणतात?

(क) ऊती संवर्धन (ख) अवयव प्रत्यारोपण

(ग) जनुकीय उपचार (घ) डीएनए फिंगरप्रिंटिंग

प्र.ब: शास्त्रीय कारणे लिहा (प्रत्येक प्रश्नाला तीन गुण) - एकूण सहा गुण

अ. आजकाल मूलपेशींचे जतन करणे महत्त्वाचे ठरले आहे.

ब. आधुनिक शेतीत, जनुकीय सुधारित पिकांचा वापर अत्यंत फायदेशीर आहे.

प्र. क: थोडक्यात टीपा लिहा (प्रत्येक प्रश्नाला चार गुण) - एकूण आठ गुण

अ. डीएनए फिंगरप्रिंटिंग.

ब. हरित जैवतंत्रज्ञान.

प्र. ड: सविस्तर उत्तरे लिहा (या प्रश्नाला सहा गुण) - एकूण सहा गुण

अ. अवयव प्रत्यारोपणाची संकल्पना स्पष्ट करा. या प्रक्रियेसाठी कोणत्या आवश्यक गरजा आहेत?

उत्तरसूची - मराठी

प्र. अ: योग्य पर्याय निवडा - एकूण पाच गुण

अ. (ख) भ्रूण मूलपेशी

आ. (ग) मूलपेशी

इ. (ख) जैवतंत्रज्ञान

ई. (ग) इंटरफेरॉन

उ. (ग) जनुकीय उपचार

प्र. ब: शास्त्रीय कारणे लिहा - एकूण सहा गुण

अ. आजकाल मूलपेशींचे जतन करणे महत्त्वाचे ठरले आहे. (तीन गुण)

* मूलपेशींमध्ये शरीरातील कोणत्याही प्रकारच्या पेशी, ऊती किंवा अवयवांमध्ये विकसित होण्याची क्षमता असते.

* यांचा वापर पुनर्निर्मिती उपचार (Regenerative Therapy) साठी केला जाऊ शकतो, ज्यामुळे पार्किन्सन रोगासारख्या विकारांमधील मृत किंवा खराब झालेल्या ऊती बदलता येतात.

* या पेशींचे जतन केल्यास, विशेषत: नाळेच्या रक्तातील मूलपेशी, व्यक्तीच्या किंवा तिच्या कुटुंबियांच्या भविष्यातील वैद्यकीय उपचारांसाठी त्या त्वरित उपलब्ध होतात आणि त्या पूर्णपणे जुळणाऱ्या (matched) असतात.

ब. आधुनिक शेतीत, जनुकीय सुधारित पिकांचा वापर अत्यंत फायदेशीर आहे. (तीन गुण)

* कीटक प्रतिरोधकता: बी टी कापूस (Bt Cotton) सारख्या जनुकीय सुधारित पिकांची अभियांत्रिकी कीटकनाशकांना प्रतिरोधक बनवण्यासाठी केली जाते, ज्यामुळे रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर कमी होतो.

* सहनशीलता: दुष्काळ, थंडी किंवा खारटपणा यांसारख्या अजैविक ताणांना सहन करण्यासाठी ही पिके तयार करता येतात, ज्यामुळे पिकांचे उत्पादन वाढते.

* पोषणमूल्य: या पिकांचे पोषणमूल्य वाढवता येते, उदा. गोल्डन राईस (Golden Rice) मध्ये व्हिटॅमिन ए (Vitamin A) चे प्रमाण अधिक असते.

प्र. क: थोडक्यात टीपा लिहा - एकूण आठ गुण

अ. डीएनए फिंगरप्रिंटिंग. (चार गुण)

* डीएनए फिंगरप्रिंटिंग हे एक तंत्र आहे, जे प्रत्येक व्यक्तीच्या डीएनएमधील अद्वितीय रचनेच्या आधारावर व्यक्तीची ओळख पटवते2.

* प्रत्येक व्यक्तीमधील जनुकांचा क्रम अद्वितीय असतो, जसे की बोटांचे ठसे.

* या तंत्राचा उपयोग प्रामुख्याने न्यायवैद्यक (forensic) शास्त्रात गुन्हेगारांना ओळखण्यासाठी किंवा पितृत्व निश्चित करण्यासाठी केला जातो.

* अज्ञात मृतदेहांची ओळख पटवण्यासाठी देखील हे उपयुक्त ठरते.

ब. हरित जैवतंत्रज्ञान. (चार गुण)

* हरित जैवतंत्रज्ञान हे कृषी आणि अन्न उत्पादन यांच्याशी संबंधित जैवतंत्रज्ञानाचे क्षेत्र आहे.

* ते पिकांना अधिक टिकाऊ, उत्पादक आणि पोषणयुक्त बनवण्यावर लक्ष केंद्रित करते.

* उदाहरणार्थ, कीटकांना (उदा. बी टी कापूस) किंवा तणनाशकांना प्रतिरोधक असलेली जनुकीय सुधारित पिके विकसित करणे.

* हे दुष्काळ-प्रतिरोधक वनस्पती विकसित करण्यास, जैवइंधनाचे उत्पादन करण्यास आणि अन्न उत्पादनांची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत करते.

प्र. ड: सविस्तर उत्तरे लिहा - एकूण सहा गुण

अ. अवयव प्रत्यारोपणाची संकल्पना स्पष्ट करा. या प्रक्रियेसाठी कोणत्या आवश्यक गरजा आहेत? (सहा गुण)

* संकल्पना: अवयव प्रत्यारोपण ही एक शस्त्रक्रिया प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये निरोगी अवयव दात्याकडून काढून रोगग्रस्त किंवा खराब झालेल्या अवयवाच्या जागी प्राप्तकर्त्याच्या शरीरात बसवला जातो. यामुळे प्राप्तकर्त्याचे आयुष्य लक्षणीयरीत्या वाढू शकते.

* आवश्यक गरजा:

* दात्याची उपलब्धता: योग्य दात्याची आवश्यकता असते. तो जिवंत व्यक्ती (उदा. मूत्रपिंड किंवा यकृतचा भाग) किंवा मृत व्यक्ती (Cadaver) असू शकतो.

* ऊती व रक्तगट जुळणे: दात्याच्या अवयवाची ऊती आणि रक्तगट प्राप्तकर्त्याच्या शरीराशी जुळणे ही सर्वात महत्त्वाची अट आहे, ज्यामुळे प्राप्तकर्त्याच्या रोगप्रतिकारशक्तीद्वारे अवयव नाकारला जात नाही.

9: Social Health (Marks: 25)

Q. A: Objective and Short Answers (Total Marks: 5)

1. Choose the most appropriate word/phrase and complete the sentence. (1 Mark)

The ability of a person to establish a relationship with other people is called Social health.

2. Find the odd one out. (1 Mark)

Laughter Club, Yoga, Selfiecide, Communication.

3. State True or False. (1 Mark)

Alcohol consumption mainly affects the digestive system.

4. Complete the correlation. (1 Mark)

Good communication : Confidence :: Outdoor Games : Discipline

5. Give an example of a factor disturbing social health. (1 Mark)

Q. B: Short Answer Questions (Total Marks: 6)

Attempt any three of the following questions. (Each question carries 2 Marks)

1. What is Social Health? (2 Marks)

2. Give two reasons why outdoor games are important for good social health. (2 Marks)

3. Write a short note on Cyber Crimes. (2 Marks)

4. Give scientific reasons: Continuous use of mobile phones leads to physical problems. (2 Marks)

Q. C: Descriptive Questions (Total Marks: 9)

Attempt any three of the following questions. (Each question carries 3 Marks)

1. Which factors disturb or endanger social health? Explain any one of them briefly. (3 Marks)

2. Explain the importance of good communication in maintaining social health. (3 Marks)

3. What are the harmful effects of alcoholism? List any three. (3 Marks)

4. What are the different hobbies that help in stress management? List any three and mention their benefit. (3 Marks)

Q. D: Long Answer Question (Total Marks: 5)

Attempt any one of the following question. (5 Marks)

1. Explain in detail the various ways to relieve mental stress. (5 Marks)

2. Write a note on the various factors affecting a person's good social health. (5 Marks)

English Test Solutions

Q. A: Objective and Short Answers (Total Marks: 5)

1. Choose the most appropriate word/phrase and complete the sentence. (1 Mark)

The ability of a person to establish a relationship with other people is called Social health.

2. Find the odd one out. (1 Mark)

Selfiecide (It is a type of destructive activity or a problem, while the rest are ways to relieve stress).

3. State True or False. (1 Mark)

False (Alcohol consumption mainly affects the nervous system, as well as kidneys and liver.)

4. Complete the correlation. (1 Mark)

Good communication : Confidence :: Outdoor Games : Physical Exercise / Discipline / Interaction / Unity

5. Give an example of a factor disturbing social health. (1 Mark)

Any one of the following: Mental Stress, Addiction, Incurable disease, or Excessive use of Modern Technology.

Q. B: Short Answer Questions (Total Marks: 6)

1. What is Social Health? (2 Marks)

Social health is the ability of a person to establish a relationship with other people. One other important characteristic is the ability to change one's own behaviour according to changing social conditions.

2. Give two reasons why outdoor games are important for good social health. (2 Marks)

The importance of outdoor games is unparalleled because:

· It causes physical exercise.

· It improves discipline, interaction, and the tendency of unity.

· It drives away loneliness, making people more social.

3. Write a short note on Cyber Crimes. (2 Marks)

Cyber crimes involve the use of computers and the internet to commit illegal activities. Examples of cyber crimes include hacking of information, unauthorized sale or misuse of written literature, and spreading vulgar pictures. The IT Act-2000 was enacted (amended in 2008) to curb cyber crimes, with punishments like imprisonment for up to three years and a fine of up to ₹5 lakh.

4. Give scientific reasons: Continuous use of mobile phones leads to physical problems. (2 Marks)

Continuous and excessive use of mobile phones leads to a variety of physical problems such as tiredness and headache, insomnia (sleeplessness), tinnitus (ringing in the ears), joint pain, and problems in vision.

Q. C: Descriptive Questions (Total Marks: 9)

1. Q. Which factors disturb or endanger social health? Explain any one of them briefly. (3 Marks)

The factors disturbing or endangering social health are:

1. Mental Stress: Increased competition in various aspects like education and employment due to population explosion leads to mental stress.

2. Addiction: Addiction to substances like tobacco, alcohol, or drugs permanently damages the nervous system, muscle system, and heart.

3. Incurable diseases: Diseases like tuberculosis, AIDS, and mental disorders can affect a person's social health.

4. Communication Media and excessive use of Modern Technology.

(Explanation of Mental Stress): Due to the population explosion, there is an increased competition in every field such as education, employment, and business, which results in mental stress.

2. Q. Explain the importance of good communication in maintaining social health. (3 Marks)

Good communication is vital for social health:

· It helps to relieve stress by establishing communication with friends, family, and parents.

· It allows one to express feelings with near and dear ones.

· It helps in re-establishing harmonious relations with parents and family members.

· Good communication skills help people to gain confidence and overcome stress situations.

· It is essential for making long-lasting relationships and building a strong social circle.

3. Q. What are the harmful effects of alcoholism? List any three. (3 Marks)

Alcoholism has severe effects on the body:

1. It mainly affects the nervous system.

2. Other vital organs such as the kidneys and liver are adversely affected.

3. The constant drinking and resulting malnourishment leads to a decreased lifespan of an alcoholic.

4. It can also lead to an addiction that is hard to overcome.

4. Q. What are the different hobbies that help in stress management? List any three and mention their benefit. (3 Marks)

Fostering hobbies helps to properly utilize free hours and divert energy towards positive thinking, neutralizing negative thoughts.

1. Material collection/Photography/Reading/Cooking/Sculpturing/Drawing/Rangoli/Dancing: These help in utilizing free time and diverting the mind from stress.

2. Listening to Music/Singing: Music has the power of changing the mindset and helps to keep us happy, driving away stress.

3. Outdoor Games: They provide physical exercise, improve discipline, and drive away loneliness.

Q. D: Long Answer Question (Total Marks: 5)

Q. Explain in detail the various ways to relieve mental stress. (5 Marks)

There are several positive ways to relieve and manage mental stress:

1. Laughter Club: Joining a laughter club, where people gather and laugh collectively, is a remedy to drive away mental stress.

2. Communication: Establishing good communication with friends, peers, teachers, and especially parents helps to relieve stress. Expressing and noting down one's feelings with near and dear ones can solve many problems.

3. Hobbies: Fostering various hobbies like collecting material, photography, reading, cooking, dancing, or drawing helps to utilize free time and divert the mind towards positive thinking, automatically neutralizing negative thoughts.

4. Music and Singing: Learning and listening to music, or singing, keeps a person happy and helps to drive away stress, as music has the power to change the mindset.

5. Outdoor Games and Exercise: The importance of outdoor games is unparalleled as they cause physical exercise, improve discipline and interaction, and drive away loneliness. Exercise, yoga, and meditation (deep breathing, yog nidra) are also effective ways to reduce mental and physical stress.

9: सामाजिक आरोग्य (एकूण गुण: २५)

प्र.अ: वस्तुनिष्ठ आणि लघु उत्तरे (एकूण गुण: ५)

1. योग्य शब्द/वाक्यप्रयोग निवडून वाक्य पूर्ण करा. (१ गुण)

एखाद्या व्यक्तीची इतरांशी संबंध स्थापित करण्याची क्षमता म्हणजे सामाजिक आरोग्य होय.

2. विसंगत घटक ओळखा. (१ गुण)

हास्य मंडळ, योगासने, सेल्फीसाईड, संवाद.

3. योग्य की अयोग्य ते सांगा. (१ गुण)

मद्यपानाचा परिणाम प्रामुख्याने पचनसंस्थेवर होतो.

4. सहसंबंध पूर्ण करा. (१ गुण)

चांगला संवाद : आत्मविश्वास :: मैदानी खेळ : शिस्त

5. सामाजिक आरोग्य बिघडवणाऱ्या कोणत्याही एका घटकाचे उदाहरण द्या. (१ गुण)

प्र. ब: लघु उत्तरी प्रश्न (एकूण गुण: ६)

पुढीलपैकी कोणतेही तीन प्रश्न सोडवा. (प्रत्येक प्रश्नाला २ गुण)

1. सामाजिक आरोग्य म्हणजे काय? (२ गुण)

2. सामाजिक आरोग्यासाठी मैदानी खेळांचे महत्त्व कोणतेही दोन कारणांसह स्पष्ट करा. (२ गुण)

3. सायबर गुन्हेगारी वर थोडक्यात टीप लिहा. (२ गुण)

4. शास्त्रीय कारणे द्या: मोबाईल फोनच्या सततच्या वापरामुळे शारीरिक समस्या निर्माण होतात. (२ गुण)

प्र. क: वर्णनात्मक प्रश्न (एकूण गुण: ९)

पुढीलपैकी कोणतेही तीन प्रश्न सोडवा. (प्रत्येक प्रश्नाला ३ गुण)

1. सामाजिक आरोग्य बिघडवणारे किंवा धोक्यात आणणारे घटक कोणते आहेत? त्यापैकी कोणत्याही एका घटकाचे थोडक्यात स्पष्टीकरण द्या. (३ गुण)

2. सामाजिक आरोग्य राखण्यासाठी उत्तम संवादाचे महत्त्व स्पष्ट करा. (३ गुण)

3. मद्यपानाचे कोणते हानिकारक परिणाम आहेत? कोणतेही तीन परिणाम सांगा. (३ गुण)

4. मानसिक ताण कमी करण्यासाठी मदत करणाऱ्या छंदांची यादी करा. कोणतेही तीन छंद आणि त्यांचे फायदे सांगा. (३ गुण)

प्र. ड: दीर्घ उत्तरी प्रश्न (एकूण गुण: ५)

पुढीलपैकी कोणताही एक प्रश्न सोडवा. (५ गुण)

1. मानसिक ताण कमी करण्याचे विविध मार्ग सविस्तर स्पष्ट करा. (५ गुण)

2. एखाद्या व्यक्तीच्या चांगल्या सामाजिक आरोग्यावर परिणाम करणारे घटक सविस्तर स्पष्ट करा. (५ गुण)

मराठी उत्तरे

प्र. अ: वस्तुनिष्ठ आणि लघु उत्तरे (एकूण गुण: ५)

1. सर्वात योग्य शब्द/वाक्यप्रयोग निवडून वाक्य पूर्ण करा. (१ गुण)

2. विसंगत घटक ओळखा. (१ गुण)

सेल्फीसाईड (हे एका प्रकारची समस्या किंवा विध्वंसक कृती आहे, तर इतर ताण कमी करण्याचे मार्ग आहेत.)

3. योग्य की अयोग्य ते सांगा. (१ गुण)

अयोग्य (मद्यपानाचा परिणाम प्रामुख्याने चेतातंतू संस्था (Nervous System) आणि यकृत, मूत्रपिंड यांसारख्या महत्वाच्या अवयवांवर होतो.)

4. सहसंबंध पूर्ण करा. (१ गुण)

चांगला संवाद : आत्मविश्वास :: मैदानी खेळ : शिस्त / शारीरिक व्यायाम / एकजुटीची भावना

5. सामाजिक आरोग्य बिघडवणाऱ्या कोणत्याही एका घटकाचे उदाहरण द्या. (१ गुण)

कोणतेही एक: मानसिक ताण, व्यसन, असाध्य रोग, किंवा आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अतिवापर.

प्र. ब: लघु उत्तरी प्रश्न (एकूण गुण: ६)

1. सामाजिक आरोग्य म्हणजे काय? (२ गुण)

सामाजिक आरोग्य म्हणजे एखाद्या व्यक्तीची इतर लोकांशी संबंध स्थापित करण्याची क्षमता होय. सामाजिक आरोग्याचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे बदलत्या सामाजिक परिस्थितीनुसार स्वतःच्या वर्तनात बदल करण्याची क्षमता.

2. सामाजिक आरोग्यासाठी मैदानी खेळांचे महत्त्व कोणतेही दोन कारणांसह स्पष्ट करा. (२ गुण)

मैदानी खेळांचे महत्त्व अनमोल आहे कारण:

· त्यामुळे शारीरिक व्यायाम होतो.

· त्यामुळे शिस्त, संवाद आणि एकजुटीची भावना वाढीस लागते.

· त्यामुळे एकटेपणा दूर होतो आणि लोक अधिक सामाजिक बनतात.

3. सायबर गुन्हेगारी वर थोडक्यात टीप लिहा. (२ गुण)

सायबर गुन्हेगारीमध्ये संगणक आणि इंटरनेटचा वापर करून बेकायदेशीर कृत्ये केली जातात. माहितीची चोरी, लेखी साहित्याची विक्री किंवा गैरवापर आणि अश्लील छायाचित्रे पसरवणे ही सायबर गुन्हेगारीची उदाहरणे आहेत. सायबर गुन्हेगारीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी माहिती तंत्रज्ञान कायदा २००० (IT Act-2000) लागू करण्यात आला असून, त्यात ३ वर्षांपर्यंत कारावास आणि ५ लाख रुपयांपर्यंत दंड अशी शिक्षा आहे.

4. शास्त्रीय कारणे द्या: मोबाईल फोनच्या सततच्या वापरामुळे शारीरिक समस्या निर्माण होतात. (२ गुण)

मोबाईल फोनच्या सततच्या आणि अतिवापरामुळे थकवा, डोकेदुखी, अनिद्रा (झोप न लागणे), टिनिटस (कानामध्ये आवाज ऐकू येणे), सांधेदुखी आणि दृष्टीचे दोष यांसारख्या अनेक शारीरिक समस्या निर्माण होतात.

प्र. क: वर्णनात्मक प्रश्न (एकूण गुण: ९)

1. सामाजिक आरोग्य बिघडवणारे किंवा धोक्यात आणणारे घटक कोणते आहेत? त्यापैकी कोणत्याही एका घटकाचे थोडक्यात स्पष्टीकरण द्या. (३ गुण)

सामाजिक आरोग्य बिघडवणारे किंवा धोक्यात आणणारे घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

१. मानसिक ताण

२. व्यसन

३. असाध्य रोग

४. माहिती प्रसारमाध्यमे आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अतिवापर

(मानसिक ताणाचे स्पष्टीकरण): लोकसंख्या वाढल्यामुळे शिक्षण, नोकरी आणि व्यवसायाच्या प्रत्येक क्षेत्रात स्पर्धा वाढली आहे. या वाढलेल्या स्पर्धेमुळे मानसिक ताण वाढतो.

2. सामाजिक आरोग्य राखण्यासाठी उत्तम संवादाचे महत्त्व स्पष्ट करा. (३ गुण)

उत्तम संवाद सामाजिक आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे:

· मित्र, पालक, शिक्षक यांच्याशी संवाद साधल्यास मानसिक ताण कमी होण्यास मदत होते.

· आपल्या भावना जवळच्या व्यक्तींकडे व्यक्त केल्याने आणि लिहून ठेवल्याने ताण हलका होतो.

· उत्तम संवादातून पालक आणि कुटुंबातील सदस्यांशी सलोख्याचे संबंध पुन्हा स्थापित होतात.

· चांगल्या संवादामुळे लोकांमध्ये आत्मविश्वास वाढतो आणि तणावपूर्ण परिस्थितीतून बाहेर पडण्यास मदत होते.

3. मद्यपानाचे कोणते हानिकारक परिणाम आहेत? कोणतेही तीन परिणाम सांगा. (३ गुण)

मद्यपानाचे शरीरावर गंभीर परिणाम होतात:

१. मद्यपानाचा परिणाम प्रामुख्याने चेतातंतू संस्थेवर (Nervous System) होतो.

२. यकृत (Liver) आणि मूत्रपिंड (Kidneys) यांसारख्या महत्त्वाच्या अवयवांवर विपरीत परिणाम होतो.

३. सततच्या मद्यपानामुळे आणि कुपोषणातून मद्यपी व्यक्तीचे आयुष्यमान कमी होते.

4. मानसिक ताण कमी करण्यासाठी मदत करणाऱ्या छंदांची यादी करा. कोणतेही तीन छंद आणि त्यांचे फायदे सांगा. (३ गुण)

छंद जोपासल्याने मोकळ्या वेळेचा योग्य उपयोग होतो आणि ऊर्जा सकारात्मक विचारांकडे वळते, ज्यामुळे नकारात्मक विचार आपोआप neutralized होतात.

1. संग्रह करणे, छायाचित्रण, वाचन, स्वयंपाक, चित्रकला, रांगोळी, नृत्य : यामुळे मोकळ्या वेळेचा योग्य उपयोग होतो.

2. संगीत ऐकणे/गाणे : संगीतात मनाची स्थिती बदलण्याची शक्ती आहे. संगीत ऐकल्याने आनंद मिळतो आणि ताण दूर होतो.

3. मैदानी खेळ : यामुळे शारीरिक व्यायाम होतो, शिस्त आणि संवाद सुधारतो व एकटेपणा दूर होतो.

प्र. ड: दीर्घ उत्तरी प्रश्न (एकूण गुण: ५)

1. मानसिक ताण कमी करण्याचे विविध मार्ग सविस्तर स्पष्ट करा. (५ गुण)

मानसिक ताण कमी करण्याचे आणि व्यवस्थापित करण्याचे अनेक सकारात्मक मार्ग आहेत:

१. हास्य मंडळ (Laughter Club): हास्य मंडळात एकत्र येऊन मोठमोठ्याने हसल्याने मानसिक ताण कमी होतो.

२. संवाद: मित्र, शिक्षक, आणि विशेषतः पालकांशी चांगला संवाद साधणे. आपल्या भावना जवळच्या व्यक्तींकडे व्यक्त करणे आणि लिहून ठेवल्याने ताण कमी होतो व अनेक समस्या सोडवता येतात.

३. छंद: साहित्य संग्रह, छायाचित्रण, वाचन, स्वयंपाक, नृत्य, चित्रकला यांसारखे छंद जोपासल्याने मोकळ्या वेळेचा योग्य वापर होतो आणि मन सकारात्मक विचारांकडे वळते.

४. संगीत: संगीत शिकल्याने किंवा ऐकल्याने तसेच गाणे गायल्याने आनंद मिळतो आणि ताण दूर होतो, कारण संगीतात मनाची स्थिती बदलण्याची शक्ती आहे.

५. मैदानी खेळ आणि व्यायाम: मैदानी खेळांमुळे शारीरिक व्यायाम होतो, शिस्त व संवाद वाढतो आणि एकटेपणा दूर होतो. तसेच, व्यायाम, योग आणि ध्यान (खोल श्वासोच्छ्वास, योग निद्रा) हे मानसिक आणि शारीरिक ताण कमी करण्याचे प्रभावी मार्ग आहेत.

* रोगप्रतिकारक शक्ती कमी करणारी औषधे: प्रत्यारोपण केलेल्या अवयवाचा स्वीकार व्हावा आणि तो नाकारला जाऊ नये म्हणून प्राप्तकर्त्याला उर्वरित आयुष्यभर रोगप्रतिकारक शक्ती कमी करणारी औषधे (Immunosuppressants) घ्यावी लागतात.

* तज्ञ वैद्यकीय टीम: गुंतागुंतीची शस्त्रक्रिया आणि त्यानंतरची काळजी घेण्यासाठी विशेष वैद्यकीय आणि शस्त्रक्रिया तज्ञांची टीम आवश्यक असते.

10: Disaster Management (Marks: 25)

Q. A: Write the Answer (Five Marks)

A. Choose the correct correlation: (One Mark)

Pre-disaster management : Planning :: Post-disaster management : __________________________

(a) Evacuation

(b) Rehabilitation

(d) First Aid

B. State True or False: (One Mark)

Disaster Management Act was enacted in the year two thousand five.

C. Find the Odd Man Out: (One Mark)

Earthquake, Tsunami, Terrorism, Volcano (Identify the human-made disaster).

D. Match the following: (One Mark)

National Disaster Response Force __________________________ (Work at the National level)

E. Complete the sentence: (One Mark)

The core objective of disaster management is to restore the life of the victims to normal __________________________.

Q. B: Give Scientific Reasons (Any two - Six Marks)

A. Mock drill is useful. (Three Marks)

B. Effective disaster management makes us well prepared for the future. (Three Marks)

C. Training in first aid is essential. (Three Marks)

Q. C: Answer the Following (Any two - Eight Marks)

A. Explain the two main types of disasters with an example for each. (Four Marks)

B. Explain the nature of disaster management. (Four Marks)

C. Describe the role of the District Disaster Management Authority. (Four Marks)

Q. D: Answer in Detail (Any one - Six Marks)

A. Explain the complete objectives of disaster management. (Six Marks)

B. Explain the importance of pre-disaster management and mention the steps involved in it. (Six Marks)

________________________________________

Solutions

Q. A: Write the Answer (Five Marks)

A. Choose the correct correlation:

Pre-disaster management : Planning :: Post-disaster management : (b) Rehabilitation

B. State True or False: True

C. Find the Odd Man Out: Terrorism (It is a human-made disaster, while the others are natural disasters.)

D. Match the following:

National Disaster Response Force - Works at the National level

E. Complete the sentence: The core objective of disaster management is to restore the life of the victims to normal as early as possible.

Q. B: Give Scientific Reasons (Any two - Six Marks)

A. Mock drill is useful:

• Mock drills help in evaluating the response or reaction time to a disaster.

• They help in identifying one's own abilities and shortcomings during a crisis.

• Coordination between various departments of disaster control can be improved through regular mock drills.

• They provide training in the practical actions necessary to save lives and property.

B. Effective disaster management makes us well prepared for the future:

• Disaster management involves either the prevention of disasters or the creation of preparedness to face them.

• By studying the effects and patterns of past disasters, effective management helps in pre-disaster preparations like keeping emergency kits and training personnel.

• This preparedness minimizes the extent of losses in terms of human life and property during a future event, ensuring a faster recovery.

C. Training in first aid is essential:

• In the event of a disaster, first aid enables a person to immediately help the victim before actual medical help arrives.

• It helps the person to use appropriate precautionary methods to save lives during an emergency.

• It ensures that the primary help and initial medications are given to the injured person, which is critical in saving their life or preventing further injury.

Q. C: Answer the Following (Any two - Eight Marks)

A. Explain the two main types of disasters with an example for each:

• Natural Disasters (नैसर्गिक आपत्ती): These disasters are caused by natural processes of the Earth. They are often unpredictable and result from changes in the natural environment.

• Example: Earthquake, Floods, Volcano Eruption, Drought.

• Human-made Disasters (मानवनिर्मित आपत्ती): These disasters result from the activities, negligence, or deliberate actions of human beings. They often increase tremendously due to vast advancement in technology after World War-II.

• Example: Accidents (Motor, Rail), Terrorism, Fires, Theft.

B. Explain the nature of disaster management:

• Disaster management is primarily about prevention of disasters or preparedness to face them.

• It is a continuous process that involves planning and implementation of administrative steps and actions for dealing with disasters.

• It requires rapid action to move people away from the place of disaster, preventing losses and minimizing dangers.

C. Describe the role of the District Disaster Management Authority:

• The District Disaster Management Authority (DDMA) works at the district level for implementing disaster management plans.

• It performs the functions of control and coordination of disaster management from the national level down to the village level.

• It includes the District Collector, the District Superintendent of Police, and other concerned officials.

Q. D: Answer in Detail (Any one - Six Marks)

A. Explain the complete objectives of disaster management:

• The objectives of disaster management are as follows:

• Saving Human Life: The primary objective is to save human life from disasters.

• Relocation/Evacuation: Moving people away from the disaster area by rapid action.

• Preventing Losses: Preventing or minimizing losses and dangers caused by the disaster.

• Providing Supplies: Supplying essential needs to the victims, such as food, water, clothing, and shelter.

• Restoration: Restoring the life of the victims to normal as early as possible.

• Rehabilitation: Taking action to rehabilitate the disaster victims and restoring the essential services.

B. Explain the importance of pre-disaster management and mention the steps involved in it:

• Importance: Pre-disaster management is crucial because actions taken before a disaster can significantly reduce the impact, minimize losses, and ensure a faster and more effective response. It is the planning phase that builds resilience in the community.

• Steps/Measures of Pre-disaster Management:

• Emergency Kit Preparation: Keeping an emergency kit ready, which consists of portable lights, medicines, dry food, and potable water.

• Warning and Training: Getting information about a potential disaster through reliable sources and taking necessary training for rescue operations.

• Safety Plan: Preparing a personal/family safety plan and identifying a safe location.

• Electrical Safety: Switching off all electrical appliances to prevent short circuits or fires.

• Relocation: Moving to higher floors (in case of floods) or locations less prone to the specific disaster (e.g., cyclones).

________________________________________

10: आपत्ती व्यवस्थापन ( गुण: पंचवीस)

प्रश्न अ: उत्तरे लिहा (पाच गुण)

अ. योग्य सहसंबंध ओळखा: (एक गुण)

आपत्तीपूर्व व्यवस्थापन : नियोजन :: आपत्तीनंतरचे व्यवस्थापन : __________________________

(अ) स्थलांतर

(ब) पुनर्वसन

(क) धोक्याची सूचना

(ड) प्रथमोपचार

ब. विधान सत्य की असत्य ते लिहा: (एक गुण)

आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम सन दोन हजार पाच मध्ये लागू करण्यात आला.

क. गटात न बसणारा शब्द ओळखा: (एक गुण)

भूकंप, त्सुनामी, दहशतवाद, ज्वालामुखी (मानवनिर्मित आपत्ती ओळखा).

ड. जोड्या जुळवा: (एक गुण)

राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल __________________________ (राष्ट्रीय स्तरावर कार्य करते)

इ. वाक्य पूर्ण करा: (एक गुण)

आपत्ती व्यवस्थापनाचे मुख्य उद्दिष्ट पीडितांचे जीवन लवकरात लवकर __________________________ हे आहे.

प्रश्न ब: शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन - सहा गुण)

अ. अभिरूप सराव (Mock drill) उपयुक्त असतो. (तीन गुण)

ब. प्रभावी आपत्ती व्यवस्थापन भविष्यासाठी सुसज्जता निर्माण करते. (तीन गुण)

क. प्राथमिक उपचाराचे (First aid) प्रशिक्षण आवश्यक आहे. (तीन गुण)

प्रश्न क: पुढील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन - आठ गुण)

अ. आपत्तीचे दोन मुख्य प्रकार प्रत्येकी एका उदाहरणासह स्पष्ट करा. (चार गुण)

ब. आपत्ती व्यवस्थापनाचे स्वरूप काय आहे, हे स्पष्ट करा. (चार गुण)

क. जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाची भूमिका स्पष्ट करा. (चार गुण)

प्रश्न ड: सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणताही एक - सहा गुण)

अ. आपत्ती व्यवस्थापनाची उद्दिष्ट्ये सविस्तर स्पष्ट करा. (सहा गुण)

ब. आपत्तीपूर्व व्यवस्थापनाचे महत्त्व स्पष्ट करून त्यामधील टप्पे लिहा. (सहा गुण)________________________________________

मराठी चाचणीची उत्तरे

प्रश्न अ: उत्तरे लिहा (पाच गुण)

अ. योग्य सहसंबंध ओळखा:

आपत्तीपूर्व व्यवस्थापन : नियोजन :: आपत्तीनंतरचे व्यवस्थापन : (ब) पुनर्वसन

ब. विधान सत्य की असत्य ते लिहा:

सत्य

क. गटात न बसणारा शब्द ओळखा:

दहशतवाद (ही मानवनिर्मित आपत्ती आहे, तर इतर नैसर्गिक आपत्ती आहेत.)

ड. जोड्या जुळवा:

राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल - राष्ट्रीय स्तरावर कार्य करते

इ. वाक्य पूर्ण करा:

आपत्ती व्यवस्थापनाचे मुख्य उद्दिष्ट पीडितांचे जीवन लवकरात लवकर पूर्ववत करणे हे आहे.

प्रश्न ब: शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन - सहा गुण)

अ. अभिरूप सराव (Mock drill) उपयुक्त असतो:

• अभिरूप सराव आपत्तीला प्रतिसाद देण्याच्या किंवा प्रतिक्रिया वेळेचे मूल्यांकन करण्यात मदत करतो.

• तो संकटकाळात स्वतःच्या क्षमता आणि त्रुटी ओळखण्यास मदत करतो.

• या सरावाद्वारे आपत्ती नियंत्रणातील विविध विभागांमधील समन्वय सुधारला जाऊ शकतो.

• तो जीव वाचवण्यासाठी आणि मालमत्तेचे नुकसान टाळण्यासाठी आवश्यक असलेल्या व्यावहारिक कृतींचे प्रशिक्षण देतो.

ब. प्रभावी आपत्ती व्यवस्थापन भविष्यासाठी सुसज्जता निर्माण करते:

• आपत्ती व्यवस्थापन म्हणजे आपत्तींना प्रतिबंध करणे किंवा त्यांचा सामना करण्यासाठी सज्जता निर्माण करणे.

• मागील आपत्त्यांचे परिणाम आणि स्वरूप अभ्यासून, प्रभावी व्यवस्थापन आपत्तीपूर्व तयारी करण्यास मदत करते, जसे की आपत्कालीन किट तयार ठेवणे आणि कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण देणे.

• या सुसज्जतेमुळे भविष्यात होणारे मनुष्यहानी आणि मालमत्तेचे नुकसान कमी होते आणि जलद पुनर्प्राप्ती सुनिश्चित होते.

क. प्राथमिक उपचाराचे (First aid) प्रशिक्षण आवश्यक आहे:

• आपत्तीच्या वेळी, प्राथमिक उपचारांमुळे वैद्यकीय मदत मिळेपर्यंत पीडिताला तातडीने मदत करता येते.

• हे आपत्कालीन परिस्थितीत जीव वाचवण्यासाठी योग्य सावधगिरीच्या पद्धती वापरण्यास व्यक्तीला सक्षम करते.

• यामुळे जखमी व्यक्तीला आवश्यक असलेली प्राथमिक मदत आणि औषधे त्वरित दिली जातात, जे त्यांचा जीव वाचवण्यासाठी किंवा पुढील जखम टाळण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.

प्रश्न क: पुढील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन - आठ गुण)

अ. आपत्तीचे दोन मुख्य प्रकार प्रत्येकी एका उदाहरणासह स्पष्ट करा:

• नैसर्गिक आपत्ती: या आपत्त्या पृथ्वीच्या नैसर्गिक प्रक्रियेमुळे उद्भवतात. त्या सहसा अनपेक्षित असतात आणि नैसर्गिक पर्यावरणातील बदलांमुळे होतात.

• उदाहरण: भूकंप, महापूर, ज्वालामुखीचा उद्रेक, दुष्काळ.

• मानवनिर्मित आपत्ती: या आपत्त्या मानवी कृती, निष्काळजीपणा किंवा हेतुपुरस्सर कारणांमुळे उद्भवतात. दुसऱ्या महायुद्धानंतर तंत्रज्ञानातील प्रचंड प्रगतीमुळे मानवी आपत्त्यांमध्ये मोठी वाढ झाली आहे.

• उदाहरण: अपघात (मोटार, रेल्वे), दहशतवाद, आग, चोरी.

ब. आपत्ती व्यवस्थापनाचे स्वरूप काय आहे, हे स्पष्ट करा:

• आपत्ती व्यवस्थापन प्रामुख्याने आपत्तींना प्रतिबंध करणे किंवा त्यांचा सामना करण्यासाठी सज्जता निर्माण करणे आहे.

• ही एक सतत चालणारी प्रक्रिया आहे ज्यात आपत्तींना तोंड देण्यासाठी प्रशासकीय उपाययोजना आणि कृतींचे नियोजन आणि अंमलबजावणी समाविष्ट आहे.

• यात जीवित आणि वित्तहानी टाळण्यासाठी आणि धोके कमी करण्यासाठी जलद कृती करून लोकांना आपत्तीच्या ठिकाणाहून दूर नेणे आवश्यक आहे.

क. जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाची भूमिका स्पष्ट करा:

• जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (DDMA) जिल्हा स्तरावर आपत्ती व्यवस्थापन योजनांची अंमलबजावणी करण्यासाठी कार्य करते.

• हे राष्ट्रीय स्तरापासून ते गाव पातळीपर्यंत आपत्ती व्यवस्थापनातील नियंत्रण आणि समन्वय करण्याचे कार्य करते.

• यात जिल्हाधिकारी, जिल्हा पोलीस अधीक्षक आणि इतर संबंधित अधिकारी यांचा समावेश असतो.

प्रश्न ड: सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणताही एक - सहा गुण)

अ. आपत्ती व्यवस्थापनाची उद्दिष्ट्ये सविस्तर स्पष्ट करा:

• आपत्ती व्यवस्थापनाची उद्दिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे आहेत:

• मानवी जीव वाचवणे: आपत्तीतून मानवी जीव वाचवणे हे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे.

• स्थलांतरण: जलद कृती करून लोकांना आपत्तीच्या ठिकाणाहून दूर हलवणे.

• नुकसान टाळणे: आपत्तीमुळे होणारे नुकसान आणि धोके कमी करणे किंवा टाळणे.

• पुरवठा करणे: पीडितांना अन्न, पाणी, कपडे आणि निवारा यांसारख्या आवश्यक गरजा पुरवणे.

• पूर्ववत करणे: पीडितांचे जीवन लवकरात लवकर सामान्य स्थितीत आणणे.

• पुनर्वसन: आपत्तीग्रस्तांचे पुनर्वसन करण्यासाठी आणि आवश्यक सेवा पूर्ववत करण्यासाठी उपाययोजना करणे.

ब. आपत्तीपूर्व व्यवस्थापनाचे महत्त्व स्पष्ट करून त्यामधील टप्पे लिहा:

• महत्त्व: आपत्तीपूर्व व्यवस्थापन अत्यंत महत्त्वाचे आहे कारण आपत्ती येण्यापूर्वी केलेल्या कृतींमुळे आपत्तीचा प्रभाव लक्षणीयरीत्या कमी होतो, नुकसान कमी होते आणि जलद व अधिक प्रभावी प्रतिसाद सुनिश्चित होतो. हा नियोजन टप्पा समाजात लवचिकता निर्माण करतो.

• आपत्तीपूर्व व्यवस्थापनाचे टप्पे/उपाययोजना:

• आपत्कालीन किट तयार करणे: पोर्टेबल दिवे, औषधे, सुका मेवा आणि पिण्याचे पाणी यांचा समावेश असलेली आपत्कालीन किट तयार ठेवणे.

• धोक्याची सूचना आणि प्रशिक्षण: विश्वसनीय स्रोतांकडून संभाव्य आपत्तीची माहिती मिळवणे आणि बचाव कार्यासाठी आवश्यक प्रशिक्षण घेणे.

• सुरक्षा योजना: वैयक्तिक/कौटुंबिक सुरक्षा योजना तयार करणे आणि सुरक्षित जागा ओळखणे.

• विद्युत सुरक्षा: शॉर्ट सर्किट किंवा आग टाळण्यासाठी सर्व विद्युत उपकरणे बंद करणे.

• स्थलांतर: (महापूर असल्यास) वरच्या मजल्यांवर किंवा (वादळांसाठी) कमी धोकादायक ठिकाणी स्थलांतर करणे.

Excel with Excellence

Search This Blog

10th Science -2 test (lesson 1-10)(English/Marathi)

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

10th Science -1 test (lesson 1-10)(English/Marathi)

9th Science (lesson 11-18)(English/Marathi)